İlk Beylikler

İlk Beylikler (I. Dönem Türk Beylikleri)

• Anadolunun islamlaşma ve türkleşmesi açısından çok önemli bir dönemdir. Hatırlayacağınız üzere büyük selçuklu sultanı Alpaslanın 1071 malazgirt zaferinden sonra Kılıç Hakkı politikası uygulamıştı. Bu politikaya göre kim nereyi fethederse kılıç hakkı olarak orası onundur. Bu politikayla anadolunun daha çabuk türkleşmesi ve islamın yayılmasını hedeflemişti. Nitekim bu politika başarılı oldu. Bu beylikler özerk yapıdaydı yani iç işlerinde serbest ama dış işlerinde büyük selçuklu devletine bağımlıydılar.

• Aldıkları yerlere türkce isimler vererek ve farklı politikalarda uygulayarak bölgenin daha çabuk türkleşmesini sağlamışlardır. Yerleştikleri yerlere cami, ibadethane vs. yaparak islamında çabuk yayılmasını sağlamışlardır. Ayrıca hem haçlı seferleri, hem de gürcü saldırılarına karşıda önemli savunma hatları oluşturmuşlardır. Bu beyliklerin neredeyse hepsine anadolu selçuklu devleti son vermiştir.

Şimdi bu beylikleri tek tek işleyelim

Danişmentliler (1080-1178)

• Danişmentliler, Danışment Gazi tarafından 1080 yılında sivas merkez olarak kurulmuştur. Tokat,kayseri,malatya ve amasya'ya kadar geniş bir alanı yönetmişlerdir.

• Bu beylik beylikler içinde en güçlü ve en geniş sınırlara sahip olan beylikti. Anadolu selçuklu devletini çok uğraştırmışlardır ve özellikle selçuklu taht kavgalarına dahil olmuşlardır.

• Haçlı seferleri sırasında önemli rol oynamışlardır ve anadolu savunmasına katkıda bulunmuşlardır. Bu beylik ayrıca kültürel anlamda da önemli katkılarda bulunmuştur. Tarihçiler tarafından anadolu topraklarında ilk medreseyi kurmalarıyla bilinirler. Tokattaki Yağıbasan Medresesi önemli bir mimari ve kültürel eser olmanın yanı sıra eğitim kurumu olarakta devrinin önemli kurumuydu. Ayrıca Kayserideki Kayseri Ulucamisi önemli danışment mimari eserlerindendir.

Saltuklular (1072-1202)

• 1072 yılında Erzurum ve çevresinde kurulan ilk beyliktir. Konumları nedeniyle özellikle gürcülere karşı büyük mücadeleler etmiştir. Aynı zamanda Haçlı seferlerindede anadolu savunmasında yine rolleri vardır. Saltuklular, Erzurum ve çevresinde kurulmuştur. Anadolu’nun doğu kesiminde hâkimiyet kuran bu beylik, Bizans ve Gürcülere karşı mücadele etmiştir.

• Saltuklularda yine Danışmentliler gibi bulundukları bölgede mimari eserler bırakmıştır. Bu mimari eserlerden en önemlileri Mama hatun türbesi ve kervansarayıdır. Ayrıca üç kümbetler, tepsi minare ve Erzurum ulucami bu beylik döneminde inşa ettirilmişltir.

Mengücekliler (1080-1228)

• Erzincan ve çevresinde 1080 yılında kurulan beyliktir. Bu beylik daha çok kültürel faaliyetlerle bilinir ama bu kültürel faaliyetlerden mimari eserler erzinacan bölgesinde günümüze ulaşan eser sayısı çok azdır. Bunun nedeni erzincanın deprem bölgesi olduğundandır. Eserler daha çok divriği bölgesinde yoğunlaşmıştır.

• Bilim ve sanata önem vermişlerdir. Özellikle divriği ulu camii ve darüşşifası taş işçilğiyle unesco dünya mirası listesinde yer alan bir eserdir. Mengücekliler, Erzincan ve Divriği çevresinde kurulmuştur. Bu beylik, daha çok kültürel faaliyetleriyle tanınır.

Artuklular (1102-1409)

• Mardin, harput ve hasankeyf olarak üç kola ayrılmış ilk dönem beylikler arasında en uzun yaşayan beyliktir. Bu beylik Bilim alanında önemli destekler yapmıştır.

• Artuklular döneminde yaşayan cizreli bilim adamı El-Cezeri (Sibernetiğin kurucusu) ilk robotik sistemlerini bu dönemde yapmıştır.

• Hatuniye medresesi ve necmeddin cami önemli mimari eserlerdendir. Artuklular, aynı zamanda ticaret yollarını kontrol ederek ekonomik canlılığa katkı sağlamıştır.

Çaka Beyliği (İlk Türk Denizciliği) (1081-1093)

• Çaka Beyliği, İzmir ve çevresinde 1081 yılında çaka bey tarafından kurulmuştur. Bu beylik türk denizciliğinin başlangıcı olarak kabul edilir. Çaka bey donanma kurarak ege denizinde özellikle bizansa karşı hakimiyet kurmaya çalışmıştır.

• Bizansı çok zorlayan çaka bey, bizansın kışkırtmasıyla çaka beyin damadı olan anadolu selçuklu sultanı 1. kılıçaslan tarafından bir ziyafete çağrılır ve orda idam ettirilir. Çaka beyin ölümünden sonra beylik kısa sürede dağılmıştır.

Anadolu Selçuklular ile İlişkiler

İlk Beylikler, zamanla Anadolu Selçuklu Devleti’nin güçlenmesiyle birlikte bu devletin hâkimiyeti altına girmiştir.

Selçuklular, bu beylikleri tamamen ortadan kaldırmak yerine çoğu zaman kendi yönetimlerine bağlamış ve merkezî otoriteyi güçlendirmiştir.

Bu durum, Anadolu’da siyasi birliğin sağlanmasına katkı sağlamıştır.

🟧 Uyarı: İlk Beylikler siyasi olarak parçalıdır; ancak kültürel ve toplumsal açıdan Anadolu’nun birliğine katkı sağlamıştır.

Sınav Açısından ilk Beylikler

İlk beylikler dönemi anadolu türkleşmesi için önemli bir konu olsada ösym tarafından daha çok yaptıkları kültürel çalışmalar daha ön planda olabiliyor. Özellikle mimari eserler önemli sınav soruları olabilir. Tabiki diğer siyasi yapılarıyla birlikte anadolunun türkleşmesi ve kültürel faaliyetler daha önemlidir bu konu için aklınızda bulunsun.