Coğrafi Keşifler ve Küresel Ticaretin Dönüşümü (1450-1600...

Coğrafi Keşifler ve Küresel Ticaretin Dönüşümü (1450-1600)

Coğrafi keşifler nedir? Önemi nedir? Neden başladı? Kim tarafından başlatıldı? Amacı neydi? Sonuçları ne oldu? Kimlere olumsuz etkiler yaratmıştır? Osmanlı açısından önemi neydi? Osmanlının hamleleri ve önlemleri nelerdi? Daha birçok sorunun cevabını bu konu içerisinde işleyeceğiz.

yüzyıldan itibaren dünyada çok büyük değişiklikler olmaya başladı. Özellikle ticaret alanında yeni gelişmeler ve önemli olaylar yaşanmıştır. Osmanlı ise bu önemli gelişmelere karşı ilk başlarda gevşek davranılmış daha sonrada kapitülasyonlar yoluyla bu önemli olayların olumsuz sonuçlarını bertaraf etmeye çalışmışsada geç kalınmış ve sonuç olarak çok ağır sonuçlar altında ezilmiştir.

Coğrafi Keşifler neden başladı?

Sorulabilecek belkide en önemli soru budur coğrafi keşifler neden başladı? Bu keşiflerle ne amaçladı bu adamlar? Dertleri neydi? Nedenlerini tek tek görelim o zaman!

Ekonomik Nedenler

En önemli neden budur. Baharat ve ipek yolları o zaman osmanlı ve deniz yollarıylada venedikin tekelindeydi. Bu maller Çinden başlayıp avrupaya ulaşana kadar birçok gümrük vergisiyle katlanarak avrupalının eline pahalı mallar olarak ulaşıyordu. İşte avrupalılarda biz neden aracıları aradan çıkarmıyoruz ki demeye başladılar.
Ayrıca avrupada feodalizmin çökmesiyle canlanan ticaret hamleleri önemli bir gümüş ve altın rezervine ihtiyaç duyuyordu. Bu durumda zaman içinde avrupada bir maden kıtlığına sebep olmaya başlamıştı. Avrupalılar bu durumu aşmak içinde yeni maden kaynaklarına ihtiyaç duyuyordu.

Teknik ve Bilimsel Gelişmeler

Biliyorsunuz ki pusulayı çinliler buldu ve oradanda islam dünyasına geçti. Haçlı Seferleriyle birlikte pusula avrupaya da geçmiş oldu. Avrupalılar pusulayı daha da geliştirerek açık denizlerde yön bulma konusunda daha da iyi hale getirdiler.
Bununla birlikte gemilerde de geliştirmeler oldu. okyanusa dayanıklı gemiler inşa ettirilerek açık denizlere açılan Karavela denilen büyük gemiler inşa ettirildi. Ayrıca özellikle portekiz ve cenevizli haritacılar daha gerçekçi haritalar çizerek rota yolunda da önemli yardımları oldu.
Dünyanın yuvarlak olduğu fikri kilise tarafından kesin bir şekilde karşı çıkılsada zamanla kiliseye olan inancında azalmasıyla antik yunan kaynakları incelenmesiyle bu fikre daha çok sahip çıkanlar oldu.

Siyasi ve Dini Nedenler

Merkezi krallıklar, güçlerini artırmak için ve rakiplerine üstünlük sağlamak için denizcileri doğrudan finanse ettiler. Özellikle bunun ilk ayağı ispanya ve portekiz krallıkları oldu.
İspanya ve portekizliler, müslümanları iber yarımadasından tamamen çıkardıktan sonra yeni macera ve ganimet arıyorlardı. Bu durumda coğrafi keşifler için önemli bir sefer sebebiydi. Hatırlarsanız bu sebep haçlı seferlerinde de vardı. Haçlı seferlerine katılanların katılma sebeplerinden biride zenginlik ve ganimet düşüncesiydi.
Dini neden olarak da hristiyanlığı farklı kıta ve halklara yaymak düşüncesiydi. Buna da Misyonerlik hareketleri denirdi. Bu seferler sonucunda da hristiyanlık büyük bir alana da yayılmıştır.

Cesur Denizci ve Seyyahlar

Ortaçağ avrupasında çok büyük hurafeler ve korku hikayeleri mevcuttu. Tabiki merkezinde de kilise vardı. Amaç korku ve dinle halkı kontrol altına almaktı.
Fakat zamanla cesur insanlar yetişti ve kilisenin bu baskıcı yapısını tanımayarak yeni yerler ve yeni maceralara atılmak istediler. Özellikle o zamanlarda çok ünlü bir seyyah olan Marco Polonun seyahatnamelerinde bahsettiği uzak doğu maceraları ve uzak doğunun zenginliği ayrıca bu maceraperestlerin iştahını kabartıyordu.

Şimdi o cesur gemici ve maceraperestlerden önemli olanlarına ve keşif güzergahlarına bir göz atalım

Büyük Keşifler ve Önemli Denizciler

Coğrafi keşiflerin ilk aşamasında en önemli iki güç portekiz ve ispanyollar olmuştur. Portekizliler, afrikayı güneyden dolaşarak hindistana ulaşabileceklerini savunup bu rotayı takip ediyordu. İspanyollar ise sürekli batıya giderek hindistana ulaşabileceklerini savunuyorlardı.

Portekizli Kaşiflerin Keşifleri

Portekizde önemli denizciler mevcuttu. Örneğin 15. yy yaşamış Denizci Henry olarak bilinen Henrique portekizde bir denizcilik okulu kurarak keşiflerin bilimsel olarak desteklenmesini sağlamış ve afrikanın batı kıyılarını haritalandırmıştır.
Bir diğer önemli denizci Bartelmi Dias 1487 yılında çıktığı yolculukta sürekli afrika kıyılarından ilerleyerek afrikanın en güney ucuna ulaşmayı başarmıştır. Sürekli fırtına olması ve denizcilere büyük sorunlar yaşatması sebebiyle buraya önce Fırtınalar Burnu dendi. Fakat portekiz kralı denizcilerin moralini bozmamak için buraya Ümit Burnu demeye başlamıştır.
Hindistan yolunda asıl önemli ve sonuç veren keşif ise 1498 yılında önemli kaşif Vasco Da Gama ümit burnunu aşıp, afrikanın doğu kıyılarınıda geçerek hindistanının Calicut limanına ulaşmayı başardı. Bu adımla birlikte osmanlıyı tamamen saf dışı bırakan hindistan deniz yolu keşfi başarıyla sonuçlandı. Bu tarihten sonra osmanlının elindeki ticaret yolları ve akdeniz limanları hızla değer kaybetmeye başladı.

İspanyolların Keşifleri

İspanyollar, portekizlilerle sıkı bir rekabet içerisindeydiler. Bu yarışı özellikle portekize karşı kazanmaları gereken bir mücadele olarak görüyorlardı. Bu yolda en önemli başarılarda ilk olarak 1492 yılında ünlü denizci Kristof Kolomb gerçekleştirdi. İspanya krallığı adına batıya yelken açtı ve sürekli batıya seyahat ederek bahamalara ulaştı. Fakat buranın yeni bir kıta olduğunun farkında değildi ve bunu savunanlara karşıda keşfettiği yerin hindistanın batısındaki adalar olduğunu savundu ve ölene kadar da bundan vazgeçmedi.
Bu hatayı 1501-1504 yılları arasında yine ispanya adına keşfe çıkan italyan denizci Amerigo Vespucci düzeltti. Bu toprakların hindistan olmadığını ve yeni bir anakara olduğunu keşfetti. Bunu seyahatnamelerinde de yazan Vespucci, bu kıtaya kendi ismiyle tanınmasına vesile olmuştur.
İspanyollar sürekli batıya giderek dünyanın yuvarlak olduğunu ve bu sayede hindistana varabileceklerini savunuyorlardı. Fakat bu sürekli batı yolunda dünyayı bir baştan bir başa 1519 yılına kadar kimse başaramadı. 1519 yıllarında yeni bir keşfe çıkan Ferdinand Macellan ve Sebastian Del Cano sürekli batıya giderek başarmaya çalıştılar. Macellan güney amerika kıtasının bugün adıyla anılan macellan boğazınıda aşarak asyaya ulaşmayı başardı. Filipinlere varan bu kaşifler, Filipinlerde yerli halkla çıkan bir çatışma sonucunda macellan hayatını kaybetmesi üzerine seferi Sebastian Del Cano 1522 yılında tamamlamayı başarmıştır. Bu yolculukla birlikte dünyanın yuvarlak olduğuda artık resmen kanıtlanmış oldu.

Diğer Önemli Keşifler

Keşifler tabi ki sadece portekiz ve ispanyollar ile sınırlı değildi. Fransız ve ingiliz devletleride bu alanda atılımlar yapmıştır. Özellikle sonraki yıllarda bir sömürge imparatorluğu haline gelecek bu iki devlet başlangıçta portekiz ve ispanya gibi başarılı bir keşif süreci yaşamadılar. Bu alanda öncüler belliydi.
Fakat Fransa ve ingilterenin sömürge imparatorluklarının temeli yine aynı zamanlarda atıldı. 1497 yılında John Cabot kanada kıyılarını keşfederek buraya ingiltere adına kolonileştirdi. Fransa ise 1534 yılında Jacques Cartier Kanadaya vararak sömürgecilik serüveninin ilk adımlarını atmış oldular. Tabi ki tüm bu süreci bu konuda işlemeyeceğiz bu keşiflerin sonuçları zamana yayılmış bir şekilde kendini göstermiştir. Sizlere İngilizlerin japonyaya varışını işleyen bir tarihi dönem dizisini önerebilirim tabi ki bir ders ve eğitim platformu olarak belki sizleri amacınızdan saptırmış oluyor ama hem birazcık dinlenme hem de genel kültür açısından shogun dizisini izleyebilirsiniz çok güzel bir dizidir :D .

Coğrafi Keşiflerin Sonuçları

Defalarca da vurguladığım gibi ticaret yollarının güzergahları değişti ve Akdeniz limanları değer kaybederken, atlas okyanusundaki limanlar ise yeni liman merkezleri olmuştur.
Amerikadan avrupaya tonlarca altın ve gümüş aktı. Bu durum paranın değer kaybetmesine ve büyük bir enflasyona sebep olmuştur.
Coğrafi keşiflerden önce zenginlik ölçütü olan toprak sahipliği yerini değerli maden zenginliğine bıraktı. Elinde daha fazla toprağı olan değilde daha fazla değerli madeni olan daha zengin oldu. Bu durum feodalizmin tamamıyla çökmesine ve burjuva sınıfının güçlenmesine yol açmıştır.
Büyük çaplı ve çok uluslu şirketlerin ve borsanın temelleri ilk olarak bu dönemlerde atılmaya başlandı.
Patates, domates, mısır, tütün ve kakao gibi ürünler avrupaya taşınarak büyük çaplı gıda krizlerine karşı önemli gıdalar oldu.
İspanya ve Portekiz Tordesillas Anlaşmasıyla dünyayı ikiye bölerek aralarında paylaştılar. Daha sonra bu yarışa ingiltere, fransa ve hollanda da dahil olarak büyük sömürge imparatorlukları kurdular.
Yerli halkın kırılmalar yaşaması üzerine köle ticareti yaygınlaştı. Özellikle afrikadan amerikaya olan bu köle ticareti transatlantik köle ticareti olarak adlandırılmıştır.
Dünyanın yuvarlak olduğunun kanıtlanması üzerine kilisenin savunduğu dünya düzdür teoremi tamamıyla çöktü ve kiliseye olan güven iyice sarsıldı. Fakat kolonileştirilen yeni alanlarda hristiyanlık kendisine yeni yayılım alanları buldu.

Coğrafi Keşiflerin Osmanlıya Etkileri

Akdeniz limanlarının değer kaybetmesiyle osmanlının gümrük gelirleri adeta bıçak gibi kesildi. Osmanlı ise buna tedbir olarak özellikle fransızlara verdiği kapitülasyonlar ile akdeniz ticaretini canlı tutmaya çalışsada bir faydası olmadı.
Avrupaya akan gümüşün osmanlı topraklarınada akmasıyla osmanlı parası büyük değer kaybetti. Bunun üzerine osmanlı paranın içindeki gümüşü azaltınca fiyatlar fırladı. Bu politikaya Tağşişş Politikası denmiştir. Paranın değer kaybetmesi üzerine enflasyon ve maaşları eriyen aynı zamanda alım güçleride eriyen halk isyanlara başladı.
Portekizliler hint okyanusuna saldırarak müslümanların ticaretine ve kutsal toprakları tehdit etmeye başladı. Bunun üzerine daha öncede işlediğimiz "Hint Deniz Seferleri" başladı.
Ayrıca Sokullu Mehmed Paşa Döneminde işlediğimiz gibi kanal projeleriylede bu etkilere karşı hamleler yapmaya çalışsada yetersiz ve eksik kalmıştır.

Coğrafi keşifler birçok yerde değindiğimiz üzere osmanlı için yıkıcı sonuçları olan bir olaydır. Aslında Osmanlı devletinin sonunu getiren en büyük ilk 5 sebep arasında da belki sayılabilir derecede ağır sonuçlar getirmiştir osmanlıya.

Tyt Açısından Coğrafi Keşifler

Bu konu osmanlı siyasi, ekonomik ve kültürel sonuçlarıyla birlikte osmanlı üzerine etkileri bakımından önemli bir konu olsada soru sayısının azlığından dolayı direk olarak sorulmak yerine belki etki olarak sorulabilir. Özel olarak şu daha önemlidir diyemiyorum bu konu için ondan dolayı bu konuyu birkaç defa tekrarlayıp özet çıkarmanız yeterlidir kanımca.