Anadolu Selçuklu Devleti: Teşkilat, Ordu ve Kültür-Mimari...

Orta

Anadolu Selçuklu Devleti: Teşkilat, Ordu ve Kültür-Mimari

Sizlerde bu konuya gelene kadar şunu çok iyi anlamış olmanız lazım. Bir devlet sadece askeri güçle var olamaz. Bir sistem ve teşkilat mutlaka gereklidir. Bu en basit bir köy düzeni için bile böyledir. Teşkilatlanmanız ve düzeniniz iyiyse büyük bir devlet olabilirsiniz ama değilse ve kıytırıksa devletin ömrü ayları bile zor görebilir.
İşte anadolu selçuklu devletide bu yönde başta çok güçlü bir teşkilatlanma ve düzen kurdular. Devletin sadece askeri güçle, toprak almakla var olamayacağını biliyorlardı. Tyt açısındanda genelde kültür ve medeniyet soruları genellikle yorum soruları olarak gelebiliyor. Örneğin derki ikta sistemini uygulamıştır şıklarda da senden ekonomi veya askeri masrafların karşılanmasını sorabilir. Yani direk sana ikta nedir diye sormaz genellikle fakat bu sormayacağı anlamınada gelmez. Onuda şu şekilde sorabilir. Anadolu selçuklu devletinde verilen topraklar karşılığında asker gönderme sistemine ne denir vs gibi sorularda sorulabilir. Onun için kavramlarıda bilmek aslında bi nevi ezberlemek önemli.

Hükümdarlık Anlayışı

Anadolu Selçuklu Devleti’nde hükümdar, devletin başı ve en yüksek otoriteydi. Hükümdarın görevi yalnızca ülkeyi yönetmek değil; adaleti sağlamak, halkı korumak, ülkenin sınırlarını savunmak ve devlet düzenini devam ettirmekti. Türk devlet geleneğinden gelen “kut” anlayışı nedeniyle hükümdarlığın ilahî bir destekle verildiğine inanılırdı. Ancak bu durum, hükümdarın keyfî davranabileceği anlamına gelmezdi. Töre, gelenek ve İslam hukuku hükümdarı da bağlayan temel kurallardı.
Fakat anadolu selçuklu sultanları diğer türk devletlerinin aksine fars kültüründen biraz daha fazla etkilenerek Keyhüsrev, Keykavus, Keykubat gibi Farsça unvanlar kullanmışlardır.

Divan Teşkilatı

Anadolu Selçuklu Devleti’nde devlet işleri divan adı verilen kurullarda görüşülürdü. Divan, bir bakıma devletin yönetim merkeziydi. Burada siyasetten maliyeye, askerlikten adalete kadar pek çok mesele ele alınırdı. Divanın başında sultan bulunmakla birlikte, uygulamada en etkili isimlerden biri vezirdi. Veziri aslında günümüzde ülkede yok ama başbakan olarak düşünebilirsiniz.
iki farklı önemli divan mevcuttu. Birisi devlet işlerinin görüşüldüğü Divan-ı Saltanat diğeri ise ikta topraklarının dağıtımını yapan ve pervaneci denilen kişiler tarafından kaydedilen Divan-ı Pervane vardı.
Ayrıca yine farklı görevlerde bulunan kişilerde vardı. Örneğin nişancı denilen kişiler yazışmalardan ve fermanlardan sorumluydu. Gelir ve giderlerden sorumlulara ise müstevfî denirdi ve bunlarda yine divanda yer alan kişilerdi.

Merkez ve Taşra Yönetimi

Merkezi otoriter devletler tek merkezden yönetilirdiki anadolu selçuklu devletide böyle bir devletti. Merkezleri önce iznikken sonra Konyaya taşınmıştır. Konya yalnızca başkent değildi aynı zamanda siyasi, kültürel ve ekonomik alanda da önemli bir merkez haline gelmişti. Sultan ve divan burda bulunurdu.
Taşra ise eyalet ve meliklik sistemiyle yönetilmeye çalışılmıştır. Büyük selçuklu devleti konusundan hatırlayacağınız üzere Melikler şehzade veya hanedan üyeleriydi. Böylelikle şehzadeler tecrübeleniyor ve halkıda tanıma fırsatı buluyordu. Tabi şehzade denildimi aynı zamanda isyan edebilme durumuda olduğu için bu sistem bazen sorunlarada sebep olabiliyordu.
Uç bölgelerde ise sınır boylarına yerleştirilen hem fetih hem de savunma görevlerinde bulunan genelde türkmen boyları vardı. Bu durum komşulara karşı hem savunma hem de sürekli hazır durumda olma açısından önemli bir avantaj sağlıyordu. Zaten ilerde işleyeceğimiz konu olan Osmanlı Devletide bu uç beyliklerden birisiydi.

Hukuk ve Adalet Düzeni

Anadolu selçuklu devletinde hukuk islama dayanan şerri ve geleneklere dayanan örfi hukuk kuralları geçerliydi. Bu hukuk kuralları Kadı denilen kişiler tarafından uygulanırdı. Adalet imajı önemliydi çünkü halktan fazla vergi aldığınızda hem adaletsiz hem de fazla vergi sizi güç durumuna sokup isyanlara sebep olabilirdi. Onun için adalet imajı özellikle dikkat edilirdi. Aslında bakacak olursanız neredeyse tüm devletlerde bu durum mevcuttu diyebilirim.

Ordunun Genel Yapısı

Güçlü bir devleti korumak içinde bir ordu ve askerler gerekiyor. Sadece askeri yönden güçlüyseniz ama sistemsel ve ekonomik olarak güçsüzseniz devletinizin ömrü kısa olur. Ama özellikle sistem ve ekonominiz güçlüyse ve bunu birde iyi bir orduyla tamamlıyorsanız o zaman güçlü bir devlet olursunuz. İşte anadolu selçuklu devletide ilk zamanlarında bunları başarmış devletlerden biriydi.
Ordu birkaç parçadan oluşurdu. Direk sultana bağlı Hassa Askerleri düzenli,disiplinli ve sürekli askerlerden oluşuyordu. Sultanın güvenliğinden sorumlu olmakla beraber savaş zamanlarında aslında bir nevi özel birliklerdi. Bu askerler genelde küçük yaşlarda alınıp yetiştirilen askerlerden oluşuyorlardı ve bu sisteme ise Gulam Sistemi denirdi. Bu sistem hatırlayacağınız üzere türk-islam devletlerinin birçoğunda vardı.

Bir diğer unsur ise İkta Askerleriydi. Bu askerler ikta sistemine göre toprak verilen kişilerin o toprak gelirlerinin bir kısmıyla ikta sahipleri atlı askerler yetiştirirlerdi. Savaş zamanlarında bu askerler savaşa giderken barış zamanlarında ise tarımla uğraşırlardı. Bu sayede hazineye büyük bir yük binmemiş olurken ayrıca sürekli bir ordu olmasınada katkı sağlıyordu.
Uç beyleri ve türkmen güçleri ise yine savaş zamanında anadolu selçuklu ordusunda yer alan unsurlar arasındaydı. Uç beyliği sistemi özellikle sınırların korunması ve savunulmasında da önemli bir sistemdi. Bununla birlikte bağımlı devlet veya beyliklerdende asker alınabiliyordu.

Kültürel Hayatın Genel Özellikleri

Anadolu selçukluları sadece toprak kazanmamışlardır. Ayrıca kazandıkları yerlerde önemli mimari ve kültürel eserlerde bırakmışlardı. Türk-islam, irani ve yerel mimariyide baz alarak sentezci bir medeniyet kurmuşlardır.
Konya başta olmak üzere ki mevlana türbesi önemli eserlerdendir. Sivas,erzurum,aksaray, tokat gb. şehirlerde kültürel faaliyetlerde bulunmuşlardır. Medreseler,camiler,ticaret için kervansaraylar ve daha birçok eser mevcuttur.

Eğitim ve Medreseler

Anadolu selçuklu devletinde de yine diğer islam devletlerinde olduğu gibi eğitim medreselerde verilirdi. Fakat bu eğitimler sadece dini eğitimler değildi. Matematik, astronomi, tıp ve felsefe gibi derslerde verilirdi. Bu kurumlar sadece öğrenci değil aynı zamanda devletin ihtiyaç duyduğu kadrolarada önemli takviyelerde bulunurdu. Hatırlayacağınız üzere islam dünyası aslında o dönem çok büyük aydınlanmalar yaşıyorlardı. Fakat moğol istilası bu aydınlanma ve bilimi büyük ölçüde yok edecekti.

Tasavvuf ve Düşünce Hayatı

Tasavvuf ve düşünce bu dönemde önemli insanlar yetiştirmiştir. Bu isimler Mevlâna Celaleddin Rumi, Hacı Bektaş Veli ve Ahi Evran gibi isimler bu dönemin düşünce dünyasını derinden etkilemiştir. Özellikle Mevlâna’nın Konya’da yürüttüğü faaliyetler, Anadolu’nun kültürel hayatında büyük iz bırakmıştır. Bu kişiler sadece dinî lider değil; aynı zamanda toplumsal huzuru, ahlaki düzeni ve dayanışmayı destekleyen rehberlerdir.

Ahilik ve Sosyal Düzen

Bu teşkilat kırşehirde Ahi Evranın girişimleriyle oluşmuştur. Önemli bir teşkilattır ve özellikle daha sonra işleyeceğiz osmanlı devletininde kuruluş döneminde kilit rol oynamış bir kurumdur aslında. Bu teşkilat esnafların kendi aralarında kurduğu dini,siyasi,iktisadi ve askeri bir teşkilatlanmaydı. Bu teşkilata sadece müslüman esnaflar dahil olabilirdi.
Görevleri arasında ürünlerin kalitesini kontrol edip tavan fiyat belirlemek, Çırak-kalfa yetiştirmek ve dolayısıyla yeni esnaflar yetiştirmek, üyeler arasında dayanışmayı güçlendirmek ve gerektiğinde askeri unsur olmak gibi görevleri vardı.

Mimari Faaliyetlerin Genel Karakteri

Mimari faaliyetlerde bir devletin gücünü gösterirdi. Örneğin bu alanda en bilinen devlet şahsi fikrim romalılardır. Gittikleri yerde eserler bırakmak aslında teşkilatlanmanında bir sonucudur. Teşkilatlanma beraberinde sistemi ve yapıları getirir. İşte anadolu selçuklu mimariside işlevsellik ve estetik anlayışıyla ve az öncede değindiğimiz üzere bulunduğu coğrafyanında mimarilerinden etkilenerek bir mimari kültür oluşturmayı başarmışlardır.
Mesela ticaret için yapılan mimari eserlerden en bilineni Sultanhanı, Hem eğitim hem cami olarak inşa edilen Sivas Gök Medrese ve erzurumda kurulan Erzurum Çifte Minareli Medrese en güzel örneklerdendir. Ayrıca sağlık açısındanda Darüşşifa denilen kurumlar kullanılıyordu. Bununda yine önemli bir örneği Divriği Darüşşifasıdır
Medreseler, eğitimin kurumsallaştığı yapılardır. Taç kapıları, avlulu planları ve süslemeleriyle Selçuklu taş işçiliğinin en güzel örneklerini sunarlar. Sivas Gök Medrese ve Erzurum Çifte Minareli Medrese gibi yapılar, eğitim ile estetiğin birleştiği önemli eserlerdir.
Darüşşifalar ise sağlık hizmeti verilen kurumlardır. Bu yapılar, devletin toplumsal refaha verdiği önemi gösterir. Aynı zamanda tıp eğitimi ve tedavi hizmetlerinin belirli bir düzeye ulaştığını da ortaya koyar. Divriği Darüşşifası, bu alandaki en önemli örneklerden biridir. Ayrıca önemli şahıslar için Kümbet ve anıt mezarlarda yine önemli mimari eserlerdir.

Sınav Açısından

Arkadaşlar size dediğim gibi bu kültür ve medeniyet soruları genelde yorum olarak gelebiliyor mesela bir kurumu verip işte devletin bu kuruma göre neye önem verdiği veya hangi alanda geliştiği gibisinden yorum soruları gelebilir. Genelde de böyledir ama bir tanım verip kavramı da sorabilir onun için hem kavramları hem de kurumları bilmek sizler için faydalı olacaktır.