Tarihin Sınıflandırılması ve Zaman ve Takvim

Geçmişte yaşanan olayların sayısı sınırsızdır. Bu olayların tamamını tek bir bütün halinde ele almak, hem öğrenmeyi zorlaştırır hem de analiz yapmayı imkânsız hale getirir. İşte bu noktada tarih bilimi, kendi içinde bir düzen kurmak zorundadır. insanlar yazının icadını bir dönüm noktası olarak kabul ederler. yazıdan önceki çağlar genellikle tarih öncesi olarak adlandırılır ve çoğunlukla karanlık bir dönemdir. Bu düzenin adı “sınıflandırma”dır. Sınıflandırma, geçmişi parçalara ayırmak değil; anlamlı kategorilere bölerek daha doğru yorum yapabilmeyi sağlamaktır. Bu bakış açısı kurulmadan yapılan öğrenme, sadece ezber seviyesinde kalır.

Tarihsel sınıflandırma yapılırken üç temel ölçüt kullanılır: zaman, mekân ve konu. Ancak bu üçlü ayrım çoğu öğrencinin sandığı gibi “üç farklı başlık” değil, üç farklı bakış açısıdır. Aynı olay, bu üç farklı açıdan da incelenebilir. Örneğin Osmanlı Devleti:

“14–20. yüzyıllar arası” denirse → zamana göre
“Anadolu ve Balkanlar merkezli” denirse → mekâna göre
“Siyasi teşkilat yapısı” denirse → konuya göre sınıflandırılır

🟦 Not
Aynı tarihsel yapı farklı sınıflandırmalara girebilir. ÖSYM bu esnekliği ölçer.

Zamana Göre Sınıflandırma: Dönemlendirme Mantığı

Tarihin zamana göre sınıflandırılması, olayların belirli dönemlere ayrılmasıdır. Ancak burada kritik nokta şudur: Bu dönemler rastgele belirlenmez. Çağlar, insanlık tarihini etkileyen büyük kırılma noktalarına göre belirlenir.

Örneğin:

Yazının icadı → bilgi birikimini kalıcı hale getirdi
Kavimler Göçü → Avrupa’nın siyasi yapısını değiştirdi
İstanbul’un Fethi → Orta Çağ’ı kapatıp Yeni Çağ’ı başlattı
Fransız İhtilali → milliyetçilik ve demokrasi fikirlerini yaydı

Bu olayların ortak özelliği, yalnızca bir bölgeyi değil geniş coğrafyaları etkilemesidir.

🟧 Uyarı
“Bir olayın önemli olması” tek başına çağ değiştirmez. Evrensel etki şarttır.

ÖSYM burada genellikle şu mantığı kullanır: “Aşağıdakilerden hangisi çağ değişimine neden olan olayların ortak özelliğidir?”
Doğru cevap: geniş etkili olmasıdır.

Mekâna Göre Sınıflandırma: Coğrafyanın Etkisi

Tarih yalnızca zamanla değil, mekânla da anlam kazanır. Aynı olay farklı coğrafyalarda farklı sonuçlar doğurabilir. Bu yüzden tarih, bölgelere göre de incelenir.

Avrupa Tarihi
Orta Asya Tarihi
Anadolu Tarihi

Bu sınıflandırma özellikle karşılaştırma yapmayı kolaylaştırır. Örneğin Avrupa’da feodalite gelişirken, aynı dönemde Türk-İslam devletlerinde merkeziyetçi yapı görülür.

🟦 Not
Mekân, olayın sadece “nerede geçtiği” değil, aynı zamanda olayın nasıl geliştiğini de etkiler.

ÖSYM sorularında “hangi bölge”, “hangi coğrafya”, “hangi ülke” gibi ifadeler mekâna göre sınıflandırmayı işaret eder.

Konuya Göre Sınıflandırma: Derinleşme Alanı

Tarihsel olaylar içeriklerine göre de ayrılır. Bu sınıflandırma, belirli bir alan üzerinde yoğunlaşmayı sağlar.

Siyasi tarih → devletler, savaşlar, yönetim
Ekonomik tarih → üretim, ticaret, vergi sistemi
Kültür tarihi → yaşam tarzı, sanat, gelenek

Bu sınıflandırma, özellikle AYT’de daha derin şekilde karşımıza çıkar.

🟧 Uyarı
“Osmanlı Tarihi” mekân, “Osmanlı ekonomisi” konuya göre sınıflandırmadır. Bu ayrım çok sık sorulur.

Zaman Kavramı: Sadece Tarih Değil, Sıralama Aracıdır

Zaman, tarih biliminin omurgasıdır. Çünkü olayların sıralanması olmadan neden-sonuç ilişkisi kurulamaz. Eğer hangi olayın önce gerçekleştiği bilinmezse, sonuçların nedenleri yanlış yorumlanır. Örneğin istanbulun fethi ne zaman olduğu bilinmezse sonuçlarından olan büyük topların kullanımıyla surların yıkıldığı ve feodalitenin son bulması sonuçlarına ulaşamayız çünkü tarih ve zaman birbirinden ayrılamaz ve bu bakımdanda kronolojik olarak önemli bir bağdır.

Zaman üç farklı şekilde değerlendirilir:

Mutlak zaman: Kesin tarih içerir (29 Mayıs 1453)
Göreceli zaman: Kişisel/yorumsal (çok eskiden, yakın zamanda)
Çağ zamanı: Dönemsel (Orta Çağ, Yeni Çağ)

ÖSYM genellikle şu tuzağı kurar:
“Kesinlik” ifadesi geçen sorularda mutlak zaman aranır.

🟦 Not
“Yaklaşık, civarında, eskiden” gibi kelimeler göreceli zamanın en önemli ipuçlarıdır.

Takvim Sistemleri: Sadece Tarih Değil, Sistem Meselesi

Takvimler, zamanı ölçmek için oluşturulmuş sistemlerdir. Ancak her takvim aynı mantıkla çalışmaz. Burada kritik fark “hangi gök hareketine göre hesaplandığıdır.” Takvimler genelde ay ve güneşin hareketlerini gözlemlenerek insanlar tarafından oluşturulmuştur. Sümerler, Babiller, Mısırlılar vs takvimin kullanımı yaklaşık 6 bin yıldan fazla bir süreye denk gelir. Güneşi esas alan takvimler güneş esaslı ve ayı esas alanlarda ay esaslı takvimler olarak ayrılmışlardır.

Güneş Yılı Esaslı Takvimler

Dünya’nın Güneş etrafındaki dönüşü esas alınır
365 gün 6 saat
Örnek: Miladi Takvim

Bu takvimler mevsimlerle uyumludur. Bu nedenle tarım ve ekonomi açısından avantajlıdır.

Ay Yılı Esaslı Takvimler

Ay’ın Dünya etrafındaki dönüşü esas alınır
354 gün
Örnek: Hicri Takvim

Mevsimlerle uyumsuzdur. Bu nedenle her yıl yaklaşık 11 gün geri gelir.

🟧 Uyarı
Hicri takvim “dini”, Miladi takvim “günlük ve resmi” kullanımdadır.

Ay-Güneş Takvimleri

Hem Ay hem Güneş dikkate alınır
Denge sağlamak için eklemeler yapılır

Türklerin Kullandığı Takvimler

12 Hayvanlı Takvim → Güneş yılını esas alan takvimdir ve türklerin kullandığı ilk takvimdir. Yıllar hayvan isimleriyle adlandırılır.
Hicri Takvim → Hz Muhammedin 622 yılı medine hicretini baz alan ve hz ömer halifeliği döneminde oluşturulan ay yılı esas alan takvimdir. Türklerin islamiyeti kabul ettikten sonra kullandığı takvimdir.
Rumi Takvim → Osmanlı devletinde mali işlemler için kullanılan güneş esaslı takvimdir.
Miladi Takvim → Aslında insanlar tarafından Hz. İsanın doğumunu baz alındığını bilinsede bir hafta sonrası yani 1 ocağı baz alan güneş esaslı ve günümüzde de kullanılan modern takvimdir. Kökeni mısırlılara dayansada asıl geliştiren romalılardır ve son halini verende papa gregoryustur.
Celali Takvim → 1079 yılında selçuklu sultanı melikşahın emriyle ömer hayyam tarafından hazırlanan ve güneş esaslı takvimdir. Hem selçuklular hem de babür devleti tarafından kullanılmıştır.

🟦 Not
Rumi Takvim özellikle mali işlerde kullanıldığı için güneş yılına geçirilmiştir.

ÖSYM Nasıl Sorabilir?

Daha önceki konuda da belirttiğim gibi ve daha birçok konuda da belirteceğim gibi soru sayısının düşürülmesiyle birlikte 2018 yılından beri neredeyse hiç soru gelmemiştir bu konuda ama bu yine gelmeyeceği şeklinde yorumlanmamalıdır. Müfredatta varsa soruda gelebilir her zaman bu şekilde düşünmek zorundasınız.

“Hangi takvim mevsimlerle uyumludur?” → Güneş yılı
“Hangi takvimde yıl kısa olduğu için kayma vardır?” → Hicri
“Bu sınıflandırma hangisine girer?” → anahtar kelime yakalanır
En önemliside türklerin kullandığı takvimler sorulabilir.

Öğrenci Hatası Analizi

Mekân ve konu karıştırılır
Hicri ve Rumi karıştırılır
Göreceli zaman fark edilmez
Çağ kavramı ezberlenir ama mantığı anlaşılmaz

Doğru çözüm:
👉 Önce soruda ne istendiğini belirle
👉 Anahtar kelimeyi yakala
👉 Seçenekleri tek tek ele

Önemli Deneyim

Ben bugüne kadar defalarca ösym sınavlarına girdim. Genelde 15 soru tarih soruları vardı her girdiğim sınavda da ve normalde 25 veya 30 dakika alması beklenir o sayıda soru için ama benim yalnızca 5-7 dakikamı alıyordu tarih soruları için diyorum. Neredeyse 15 dakika tasarruf ederdim hep ve sınavda 1 dakika bile çok büyük bir avantaj iken 15 dakika binlerce sıralama farkeder sınav için. Ya full çekerdim ya bir boş veya 1 yanlışım olurdu ki genel olarak full çekerdim. Peki ben bunu nasıl yapabiliyordum? Çok basit öncelikle tarihin sadece yorum olmadığını bileceksiniz!! tarihte bilgi en önemlisidir. Benimde kendimce yöntemim vardı ve bu yöntem neydi "Anahtar Kelimeler". Tarihte tüm konular için değil ama en önemli konular için sizlerde benim tecrübemi alacaksınız ve bu anahtar kelimeleri ben sizlere vereceğim sizler bu anahtar kelimeyi gördüğünüz anda ister yorum ister bilgi sorusu olsun hemen doğru şıkka gideceksiniz.

Mini Test

Soru 1:
Aşağıdakilerden hangisi mekâna göre sınıflandırmadır?

A) İlk Çağ Tarihi
B) Osmanlı Kültür Tarihi
C) Avrupa Tarihi
D) Ekonomik Tarih

Cevap: C
Mantık: Coğrafya → mekân

Soru 2:
Aşağıdakilerden hangisi ay yılı esaslı takvimin sonucudur?

A) Mevsimlerle uyumlu olması
B) Yılın sabit kalması
C) Her yıl geriye kayması
D) Tarım için uygun olması

Cevap: C
Mantık: 354 gün → geri kayma mesela hicri takvimde her yıl yaklaşık 10 günlük bir geriye kayma vardır ve ramazan, ramazan bayramı ve kurban bayramı gibi dini günler her yıl bir önceki yıldan 10 gün önce başlar.

Soru 3:
“Osmanlı Devleti’nde vergi sistemi” ifadesi hangi sınıflandırmadır?

A) Zamana göre
B) Mekâna göre
C) Konuya göre
D) Çağa göre

Cevap: C
Mantık: Ekonomi → konu

Bu 3 soru çok kolay veya çok zor değildi ama bilmeniz gerekirki ösym bazı soruları çok alakasız şıklarda verebilir veya birbirinin aynısı diye düşünebileceğiniz kafa karıştıran şekilde de verebilir onun için kavramlara hakim olmanız bu sınava hazırlık açısından önemli bir detaydır