Tarih Biliminin Temelleri, Yöntemleri ve Yardımcı Bilimleri

Tarih Biliminin Temelleri, Yöntemleri ve Yardımcı Bilimleri

Tarih bilimi nedir, yöntemleri ve yardımcı bilimleri nedir? Hepsi tek tek incelenmelidir ama en basitiyle şu tanımı bilmeliyiz

Tarih Nedir?

Herhangi bir kaynaktan baktığınızda genelde şu ve şuna benzer tanımlar görürsünüz: " toplumların başından geçen olayları zaman ve yer göstererek anlatan, bunların sebep ve sonuçlarını, birbirleriyle olan ilişkilerini belgelere dayanarak, objektif bir biçimde ele alan sosyal bir bilimdir." olarak görürsünüzki bizim tanımımızda biraz daha geliştirilmişi şeklindedir.

Tarih bilimi, insan topluluklarının geçmişte meydana getirdiği siyasi, sosyal, ekonomik, kültürel ve dinî faaliyetleri yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bir sosyal bilimdir. Bu tanım, TYT Tarih açısından yalnızca ezberlenecek bir cümle değildir; tarihsel bilginin hangi şartlarda bilimsel kabul edileceğini gösteren temel ölçüttür. Bir olayın tarih biliminin konusu olabilmesi için insan faaliyetleriyle bağlantılı olması, belli bir zaman ve mekânda gerçekleşmesi, ayrıca kendisinden önceki ve sonraki gelişmelerle ilişkilendirilebilmesi gerekir. Bu nedenle tarih, “geçmişte yaşanan her şey” değil, geçmişte yaşanmış ve kaynaklarla araştırılabilen insan faaliyetleridir.

peki şimdide gelin bunu tek tek alt başlıklarda değerlendirelim.

Tarihin Konusu

İnsanlar tarafından meydana gelmiş değişimler, faaliyetler, eserler vs insanın merkezinde bulunduğu olaylar verilen tanımıda dikkate alarak tarihin konusudur diyebilirsiniz. Ama şöyle bir hataya düşmemelisiniz tarih sadece geçmişi ele almaz geçmiş ve şimdiki zamanda dahil insanın tecrübe ettiği herşey tarihin konusu olabilir. Yani şunu diyebiliriz tarih her saniye oluşmaya devam ediyor.

🟦 Not
Tarih bilimi deney ve gözleme dayanmaz. Çünkü tarihsel olaylar geçmişte yaşanmış ve tekrarlanamaz niteliktedir. Bu yüzden tarihçi, doğa bilimlerindeki gibi deney yapmaz; belge, bulgu ve kaynakları inceleyerek sonuca ulaşır.

Tarih biliminin en önemli özelliklerinden biri, olayları tek başına değil, bağlamı içinde ele almasıdır. Örneğin 1453 İstanbul’un Fethi yalnızca bir askerî başarı olarak değerlendirilmez. Bu olayın Osmanlı Devleti’nin yükselme sürecine etkisi, Bizans İmparatorluğu’nun sona ermesi, ticaret yolları üzerindeki sonuçları, Avrupa’da Coğrafi Keşiflere zemin hazırlayan gelişmelerle ilişkisi birlikte incelenir. İşte tarih biliminin açıklayıcı gücü burada ortaya çıkar. Tarihçi, “ne oldu?” sorusuyla yetinmez; “neden oldu, nasıl gelişti, hangi sonuçları doğurdu?” sorularını da sorar.

Tarihsel gelişmeler anlatılırken “olay” ve “olgu” kavramları sıkça kullanılır. Olay, başlangıç ve bitiş zamanı belli olan, kısa sürede gerçekleşen somut gelişmelerdir. Malazgirt Savaşı, İstanbul’un Fethi, Mondros Ateşkes Antlaşması birer olaydır. Olgu ise uzun süreçte meydana gelen, belli bir anda başlayıp bitmeyen ve süreklilik gösteren genel gelişmelerdir. Anadolu’nun Türkleşmesi, Osmanlı’da merkezî otoritenin güçlenmesi, Avrupa’da milliyetçilik düşüncesinin yayılması olguya örnektir.

🟧 Uyarı
Öğrenciler olay ve olgu ayrımında genellikle “uzun sürdüyse olgudur” şeklinde eksik bir mantık kurar. Oysa olgu yalnızca uzun süren değil, aynı zamanda genellik ve süreklilik taşıyan tarihsel gelişmedir.

ÖSYM bu ayrımı doğrudan “olay nedir, olgu nedir?” diye sormaktan çok, örnekler üzerinden ölçer. Soru kökünde “uzun bir süreçte gerçekleşmiştir”, “toplumsal yapıda kalıcı değişim oluşturmuştur”, “geniş bir döneme yayılmıştır” gibi ifadeler varsa olgu aranmalıdır. Buna karşılık “belirli bir tarihte gerçekleşmiştir”, “antlaşma imzalanmıştır”, “savaş yapılmıştır” gibi ifadeler olay kavramını düşündürür. Doğru çözüm mantığı, seçeneklerdeki gelişmelerin süre, kapsam ve süreklilik özelliklerini karşılaştırmaktır.

Tarih bilimi için zaman kavramı vazgeçilmezdir. Zaman bilinmeden olayların sıralanması, neden-sonuç ilişkilerinin kurulması ve dönemlendirme yapılması mümkün değildir. Tarihte zaman; mutlak zaman, göreceli zaman ve çağ zamanı şeklinde ele alınabilir. Mutlak zaman, takvimle kesin olarak belirlenen zamandır. Örneğin “29 Mayıs 1453” mutlak zamandır. Göreceli zaman ise kişiye, topluma veya algıya göre değişebilen ifadelerdir. “Eski zamanlarda”, “yakın geçmişte”, “uzun süre önce” gibi ifadeler görecelidir. Çağ zamanı ise tarihî dönemleri ifade eder; İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ gibi adlandırmalar buna örnektir.

🟦 Not
TYT’de “kesin tarih bildirir” ifadesi mutlak zamanı; “yaklaşık, eskiden, yakın zamanda” gibi ifadeler göreceli zamanı düşündürür.

Tarih Biliminin Yöntemleri

Tarihin aydınlatılmasında en önemli kaynak belgelerdir. Tarih araştırmalarında kullanılan yöntemler belirli bir sıraya sahiptir. Bu yöntemler tarihçinin bilimsel sonuca ulaşmasını sağlar. Şimdi aşama aşama inceleyelim.

tarama: yani kaynak arama aşamasıdır. Tarihçi önce araştıracağı konuya ait belge, bulgu, yazıt, para, arşiv kaydı, kronik veya sözlü anlatımları toplar.

tasnif: yani sınıflandırmadır. Toplanan kaynaklar konu, dönem, yer veya tür bakımından gruplandırılır.

tahlil: yani çözümlemedir. Bu aşamada kaynakların verdiği bilgiler incelenir ve içerikleri anlaşılmaya çalışılır.

tenkit: yani eleştiridir. Tenkit, tarih araştırmalarının en kritik basamaklarından biridir. Çünkü her kaynak doğru, tarafsız veya güvenilir olmayabilir. Tenkit kendi içinde iç tenkit ve dış tenkit olarak ikiye ayrılır. Dış tenkitte belgenin sahte olup olmadığı, döneme ait olup olmadığı, yazı malzemesi, mürekkep, mühür ve biçim özellikleri incelenir. İç tenkitte ise belgenin verdiği bilgilerin tutarlı olup olmadığı, yazarın taraflı davranıp davranmadığı ve anlatılanların başka kaynaklarla uyuşup uyuşmadığı değerlendirilir.

terkip: yani sentezdir. Son aşamadır ve tarihçi bu aşamada elde ettiği bilgileri bir araya getirerek anlamlı ve bilimsel bir sonuca ulaşır.

🟧 Uyarı
Tasnif ile tahlil en çok karıştırılan yöntem basamaklarıdır. Tasnif, kaynakları sınıflandırmak; tahlil, kaynakların içeriğini çözümlemektir. Soru kökünde “konularına göre ayırmıştır” deniyorsa tasnif, “kaynaklardaki bilgileri incelemiştir” deniyorsa tahlil aranmalıdır.

Diğer Bilim Ve Yardımcı Bilim Dallarıyla İlişkisi

Tarih bilimi, araştırmalarında farklı bilim dallarından yararlanır. Bu bilim dalları “tarihe yardımcı bilimler” olarak adlandırılır. Bu durum sadece tarihe özgü birşey değildir ayrıca. Diğer bilim dallarıda birbirleriyle ilişki içindedir. Yardımcı bilimler, tarihçinin kaynakları daha doğru anlamasını sağlar. Örneğin coğrafya, olayların geçtiği yerin fiziki ve beşerî özelliklerini inceleyerek tarihçiye mekânı anlamada yardımcı olur. Bir devletin sınırlarını, ticaret yollarını, iklim koşullarını veya savaş alanlarının özelliklerini anlamak için coğrafya bilgisine ihtiyaç vardır. Bu nedenle tarih ile coğrafya arasında güçlü bir ilişki bulunur. Bunun haricinde diğer birkaç bilim dalıda şunlardır:

Kronoloji, tarihî olayların zamanını belirler ve olayları oluş sırasına göre düzenler. Kronoloji olmadan neden-sonuç ilişkisi kurulamaz. Çünkü hangi olayın önce, hangisinin sonra gerçekleştiği bilinmezse tarihsel yorum hatalı olur.

Arkeoloji, kazılar yoluyla toprak veya su altında kalmış maddi kalıntıları inceler. Özellikle yazı öncesi dönemlerin araştırılmasında arkeoloji büyük önem taşır. Yazılı kaynak bulunmayan dönemlerde araç-gereçler, mezarlar, seramikler ve mimari kalıntılar tarihsel bilgi sağlar.

Paleografya, eski yazıları okuyan bilim dalıdır. Osmanlı Türkçesi, Sümerce çivi yazısı veya Mısır hiyeroglifleri gibi eski yazı sistemlerinin okunmasında paleografyadan yararlanılır.

Epigrafya ise taş, mermer, metal veya anıtlar üzerine yazılmış kitabeleri inceler. Bu iki bilim dalı sıkça karıştırılır. Paleografya eski yazıların okunmasıyla ilgilenirken, epigrafya yazıt ve kitabeleri inceler. Örneğin Orhun Yazıtları üzerinde yapılan çalışma epigrafya ile ilişkilidir; yazı karakterlerinin okunması ise paleografyanın alanına girer.

Nümizmatik, eski paraları inceleyen bilim dalıdır. Paralar; devletin ekonomik durumu, hükümdar adı, unvanlar, bağımsızlık anlayışı ve ticari ilişkiler hakkında bilgi verir.

Heraldik, armaları inceler.

Diplomatik, ferman, antlaşma ve berat gibi resmî belgeleri biçim ve içerik yönünden değerlendirir.

Antropoloji, insan ırklarını ve fiziksel özelliklerini;

etnografya ise toplumların kültürlerini, geleneklerini ve yaşayış biçimlerini inceler.

Filoloji, dilleri araştırarak toplumlar arasındaki akrabalık ve kültürel etkileşimleri ortaya koyar.

🟦 Not
ÖSYM yardımcı bilimler sorularında genellikle anahtar kelime verir. “Para” nümizmatik, “kitabe” epigrafya, “eski yazı” paleografya, “resmî belge” diplomatik, “kazı” arkeoloji, “zaman sıralaması” kronoloji ile ilişkilendirilmelidir.

Tarih araştırmalarında kaynaklar da önemli bir yer tutar. Kaynaklar, döneme yakınlıklarına göre birinci el ve ikinci el kaynaklar olarak ayrılır. Birinci el kaynaklar, olayın yaşandığı döneme ait belgelerdir. Fermanlar, kitabeler, paralar, arşiv belgeleri, dönemin gazeteleri ve hatıratlar buna örnek olabilir. İkinci el kaynaklar ise olaydan sonra, birinci el kaynaklardan yararlanılarak oluşturulan eserlerdir. Ders kitapları, akademik makaleler ve araştırma kitapları bu gruba girer. ÖSYM, “olayın yaşandığı döneme ait belge” ifadesiyle birinci el kaynağı sorgulayabilir.

Kaynaklar ayrıca yazılı, sözlü, görsel-işitsel ve gerçek eşya-kalıntı kaynaklar olarak da sınıflandırılır. Yazılı kaynaklar; tablet, kitabe, ferman, antlaşma ve kroniklerdir. Sözlü kaynaklar; destan, efsane, atasözü ve halk hikâyeleridir. Görsel-işitsel kaynaklar; fotoğraf, film, resim ve ses kayıtlarıdır. Gerçek eşya ve kalıntılar ise silah, para, mezar, mimari yapı ve günlük kullanım eşyalarıdır. Özellikle yazının icadından önceki dönemlerde gerçek eşya ve arkeolojik buluntular temel kaynak niteliği taşır.

ÖSYM Bakımından

Arkadaşlar önceki yıllarda yks sınavlarında tyt özelinde konuşursak ondan fazla soru geliyordu ve bu da farklı konulardan daha fazla sorular gelmesini sağlıyordu. Fakat tarih soru sayısının 5 ve civarına düşürülmesi konu bakımından daha spesifik olarak daha önemli görülen konularda sorular gelmesine neden olmuştur. tyt tarih ve zaman konusuna bakıldığında bu konuda 2018 yılından beri hiç soru gelmediğini görüyoruz. Ama bu demek değildirki ösym bu konudan soru sormayacak asla böyle algılamamalısınız. Eğer müfredatta var ise bilmek zorundasınız ve soruda gelebilir!!!

ÖSYM bu konuyu genellikle ezberden çok kavram ayırt etme mantığıyla sorar. Soru kökünde “tarih araştırmalarında kaynakların doğruluğunu inceleme” ifadesi varsa cevap tenkittir. “Kaynakları konularına göre ayırma” deniyorsa tasnif düşünülmelidir. “Elde edilen bilgileri birleştirerek sonuca ulaşma” ifadesi terkip aşamasını gösterir. Yardımcı bilimlerde ise ipucu kelimeler belirleyicidir. “Sikke, para, hükümdar unvanı” nümizmatik; “kitabe, yazıt, anıt yazısı” epigrafya; “eski yazıların okunması” paleografya; “kazı sonucu bulunan eser” arkeoloji ile ilgilidir.

Öğrenciler bu konuda en çok iki noktada hata yapar. Birincisi, yardımcı bilimleri yalnızca ezberleyip soru kökündeki ipucunu yakalayamamaktır. İkincisi, tarih yöntem basamaklarını karıştırmaktır. Doğru çözüm için soru kökündeki fiile dikkat edilmelidir. “Bulma” tarama, “ayırma” tasnif, “inceleme” tahlil, “güvenilirliğini sorgulama” tenkit, “sonuç çıkarma” terkip anlamına gelir.

Mini Test

Soru 1:
Bir tarihçi, Osmanlı Devleti’ne ait farklı dönemlerde yazılmış fermanları önce dönemlerine göre ayırmış, ardından bu belgelerin içeriklerini inceleyerek bilgiler arasındaki tutarlılığı sorgulamıştır.

Bu tarihçinin sırasıyla kullandığı yöntemler aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tarama - Terkip
B) Tasnif - Tenkit
C) Tahlil - Tasnif
D) Terkip - Tarama
E) Tenkit - Kronoloji

Doğru Cevap: B

Çözüm Mantığı:
Belgeleri dönemlerine göre ayırmak tasniftir. Belgelerdeki bilgilerin güvenilirliğini ve tutarlılığını sorgulamak ise tenkittir. Bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.

Soru 2:
Bir araştırmacı, Orhun Yazıtları üzerinde çalışırken hem yazıtların üzerindeki metinleri incelemiş hem de bu yazılarda kullanılan eski Türk alfabesini çözümlemiştir.

Bu araştırmada aşağıdaki yardımcı bilimlerden hangilerinden yararlanıldığı söylenebilir?

A) Nümizmatik ve Heraldik
B) Epigrafya ve Paleografya
C) Kronoloji ve Coğrafya
D) Diplomatik ve Antropoloji
E) Arkeoloji ve Etnografya

Doğru Cevap: B

Çözüm Mantığı:
Yazıt ve kitabeleri inceleyen bilim epigrafyadır. Eski yazıların okunması ve çözümlenmesi ise paleografyanın alanına girer. Orhun Yazıtları hem yazıt niteliği taşıdığı hem de eski bir yazı sistemi içerdiği için bu iki bilim birlikte kullanılmıştır.

Soru 3:
Aşağıdakilerden hangisi tarih biliminin özelliklerinden biri değildir?

A) İnsan faaliyetlerini konu edinmesi
B) Olayları yer ve zaman göstererek incelemesi
C) Deney yöntemiyle kesin sonuçlara ulaşması
D) Neden-sonuç ilişkisi kurması
E) Kaynaklardan yararlanması

Doğru Cevap: C

Çözüm Mantığı:
Tarih bilimi deney yapmaz; çünkü tarihsel olaylar geçmişte yaşanmış ve tekrarlanamaz niteliktedir. Bu nedenle C seçeneği tarih biliminin özelliği değildir.