XVIII. Yüzyılda Osmanlı Dış Politikası ve Diplomasi Dengesi (1700-1792)

XVIII. yüzyıl, Osmanlı Devleti’nin dış politikasında köklü bir zihniyet değişiminin yaşandığı dönemdir. Bu yüzyılda Osmanlı Devleti artık klasik dönemdeki gibi sürekli fetih yapan ve genişleyen bir güç olmaktan uzaklaşmış; bunun yerine mevcut topraklarını korumaya, kayıplarını telafi etmeye ve Avrupa’daki güç dengelerine göre hareket etmeye çalışan bir devlet hâline gelmiştir.

Bu değişimin temelinde XVII. yüzyılın sonlarında yaşanan büyük kırılma yer alır. Özellikle Karlofça Antlaşması ile başlayan süreç, Osmanlı Devleti’ne artık tek başına askerî güçle üstünlük kuramayacağını göstermiştir. Bu nedenle XVIII. yüzyılda dış politika, savaş ile birlikte diplomasiye dayalı çok yönlü bir yapıya dönüşmüştür.

XVIII. Yüzyılda Osmanlı Dış Politikasının Temel Amaçları

Bu dönemde Osmanlı dış politikasının iki ana hedefi vardır:

Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları ile kaybedilen toprakları geri almak
Yeni toprak kayıplarını önleyerek devletin varlığını korumak

Bu iki hedef doğrultusunda Osmanlı Devleti bazen savaş yoluna başvurmuş, bazen de Avrupa devletleri arasındaki rekabetten yararlanarak denge politikası izlemeye çalışmıştır.

🟦 Not: XVIII. yüzyılda Osmanlı dış politikasının özü “kaybedileni geri alma ve elde kalanı koruma” anlayışıdır.

Karlofça Sonrası Dönem: Taarruzdan Savunmaya Geçiş

1699 Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti ilk kez geniş çaplı toprak kayıplarını kabul etmek zorunda kalmıştır. Bu durum:

Osmanlı’nın Avrupa karşısındaki üstünlüğünün sarsıldığını göstermiştir
Devletin dış politikasında savunma ağırlıklı bir süreci başlatmıştır

Ancak Osmanlı Devleti bu durumu hemen kabullenmemiş, XVIII. yüzyılın başlarında kayıpları geri almak için yeniden mücadeleye girişmiştir.

Prut Savaşı ve Prut Antlaşması (1711)

Osmanlı Devleti, Rusya’nın Osmanlı topraklarına yönelik faaliyetleri üzerine harekete geçmiştir. 1711 Prut Savaşı’nda Osmanlı ordusu önemli bir başarı elde etmiştir.

Prut Antlaşması’nın sonuçları:

Azak Kalesi Osmanlı’ya geri verilmiştir
Rusya’nın Karadeniz’e inmesi engellenmiştir
Rusya’nın İstanbul’da elçi bulundurma hakkı kaldırılmıştır

Bu gelişmeler Osmanlı’da kayıpların geri alınabileceği düşüncesini güçlendirmiştir :contentReference[oaicite:1]{index=1}

🟦 Not: Prut Antlaşması, Karlofça sonrası Osmanlı’nın kazanç sağladığı ilk önemli gelişmedir.

Venedik ve Avusturya ile Mücadele: Pasarofça (1718)

Osmanlı Devleti Mora’yı Venedik’ten geri alarak önemli bir başarı kazanmıştır. Ancak Avusturya ile yapılan savaşlarda aynı başarı sağlanamamıştır.

1718 Pasarofça Antlaşması ile:

Belgrad Avusturya’ya bırakılmıştır
Osmanlı Devleti Avrupa’da genişleme siyasetinden vazgeçmiştir
Barış ve diplomasi ön plana çıkmıştır

Bu antlaşma Osmanlı dış politikasında bir dönüm noktasıdır.

🟧 Uyarı: Pasarofça Antlaşması, Osmanlı’nın fetih politikasından kesin olarak uzaklaştığını gösterir.

Osmanlı-Rus ve Osmanlı-Avusturya Mücadelesi (1736-1739)

Rusya’nın Kırım’ı işgal etmesi üzerine Osmanlı Devleti savaş açmıştır. Avusturya da Rusya ile birlikte hareket etmiştir.

Bu süreçte Osmanlı Devleti iki cephede savaşmasına rağmen başarılı olmuştur.

1739 Belgrad Antlaşması ile:

Belgrad Osmanlı’ya geri verilmiştir
Rusya Karadeniz’de donanma bulunduramamıştır
Karadeniz tekrar Osmanlı kontrolüne girmiştir

Bu antlaşma Osmanlı’nın Batı’da imzaladığı son kazançlı antlaşmadır :contentReference[oaicite:2]{index=2}

🟦 Not: Belgrad Antlaşması, Osmanlı’nın XVIII. yüzyıldaki en büyük diplomatik başarısıdır.

Kapitülasyonlar ve Diplomasi (1740)

Belgrad Antlaşması sonrasında Fransa’ya verilen kapitülasyonlar sürekli hâle getirilmiştir.

Bu gelişme:

Osmanlı’nın Avrupa ile diplomatik ilişkileri güçlendirme çabasını gösterir
Ancak uzun vadede ekonomik bağımlılığı artırmıştır

🟧 Uyarı: Kapitülasyonların sürekli hâle getirilmesi kısa vadede diplomatik kazanç, uzun vadede ekonomik kayıptır.

Osmanlı-İran İlişkileri ve Doğu Dengesi

XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti yalnızca Batı ile değil, İran ile de mücadele etmiştir. Safevilerin yıkılması ve İran’daki karışıklıklar Osmanlı için fırsat oluşturmuştur.

1746 Kerden Antlaşması ile:

Osmanlı-İran sınırı büyük ölçüde kesinleşmiştir
Doğu cephesinde istikrar sağlanmıştır

Bu sayede Osmanlı Devleti dikkatini yeniden Batı’ya çevirebilmiştir.

Çeşme Baskını (1770): Denizlerde Kırılma

Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rus donanması Akdeniz’e kadar gelmiş ve 1770’te Çeşme’de Osmanlı donanmasını yakmıştır.

Bu olay:

Osmanlı donanmasının zayıflığını ortaya koymuştur
Rusya’nın artık uzak denizlerde bile etkili olabildiğini göstermiştir
Küçük Kaynarca’ya giden süreci hızlandırmıştır

🟧 Uyarı: Çeşme Baskını, Osmanlı’nın deniz gücünde ciddi bir kırılma noktasıdır.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biridir.

Başlıca sonuçları:

Kırım bağımsız olmuştur (fiilen Osmanlı’dan kopmuştur)
Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödemiştir
Rusya Karadeniz’de etkinlik kazanmıştır
Rusya, Osmanlı’daki Ortodoksların hamisi olmuştur
Karadeniz “Türk gölü” olma özelliğini kaybetmiştir :contentReference[oaicite:3]{index=3}

Bu antlaşma ile:

Osmanlı’nın siyasi egemenliği zedelenmiştir
Rusya Osmanlı iç işlerine müdahale edebilir hâle gelmiştir
Osmanlı’nın uluslararası itibarı ciddi şekilde sarsılmıştır

🟦 Not: Küçük Kaynarca, Osmanlı’nın yalnızca toprak değil egemenlik kaybettiği bir antlaşmadır.

Kırım Meselesi ve Rusya’nın İlerleyişi

Küçük Kaynarca ile bağımsız olan Kırım, kısa süre sonra Rusya tarafından ilhak edilmiştir (1783).

Bu durum:

Osmanlı’nın kuzey savunma hattını çökertmiştir
Rusya’nın Karadeniz’e yerleşmesini sağlamıştır
Osmanlı için büyük bir stratejik kayıp oluşturmuştur

1787-1792 Savaşları ve Yaş Antlaşması

Osmanlı Devleti Kırım’ı geri almak amacıyla Rusya ve Avusturya ile yeniden savaşa girmiştir.

Ancak bu savaşta başarılı olunamamış ve:

1792 Yaş Antlaşması ile:

Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu kabul edilmiştir
Osmanlı’nın kuzey politikası büyük darbe almıştır

Bu gelişme XVIII. yüzyılın sonunda Osmanlı’nın güç kaybının kalıcı hâle geldiğini göstermektedir.

XVIII. Yüzyılda Osmanlı Diplomasisinin Gelişimi

Bu yüzyılda Osmanlı Devleti diplomasiye daha fazla önem vermeye başlamıştır.

Avrupa’ya elçiler gönderilmiştir
Uluslararası dengeler takip edilmiştir
Antlaşmaların önemi artmıştır

Ancak Avrupa devletleri daha sistemli ve güçlü diplomasi yürüttüğü için Osmanlı çoğu zaman geride kalmıştır.

🟦 Not: XVIII. yüzyıl, Osmanlı’da modern diplomasinin temellerinin atıldığı dönemdir.

Genel Değerlendirme

XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti dış politikada üç aşamadan geçmiştir:

Başlangıçta kayıpları geri alma çabası (Prut dönemi)
Ortada denge ve diplomasi arayışı (Pasarofça–Belgrad dönemi)
Sonunda savunma ve gerileme süreci (Küçük Kaynarca sonrası)

Bu süreçte Osmanlı Devleti:

Askerî üstünlüğünü kaybetmiş
Diplomasiye yönelmiş
Rusya karşısında zayıflamış
Avrupa sistemine uyum sağlamaya çalışmıştır

Kronoloji

1699 – Karlofça Antlaşması
1700 – İstanbul Antlaşması
1711 – Prut Antlaşması
1715 – Mora’nın geri alınması
1718 – Pasarofça Antlaşması
1736-1739 – Osmanlı-Rus ve Osmanlı-Avusturya savaşları
1739 – Belgrad Antlaşması
1740 – Kapitülasyonların sürekli hâle gelmesi
1746 – Kerden Antlaşması
1768-1774 – Osmanlı-Rus Savaşı
1770 – Çeşme Baskını
1774 – Küçük Kaynarca Antlaşması
1783 – Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı
1787-1792 – Osmanlı-Rus ve Osmanlı-Avusturya savaşları
1792 – Yaş Antlaşması