XVIII. Yüzyılda Osmanlı Dış Politikası ve Diplomasi Dengesi (1700-1792)

18. yüzyılda Osmanlı dış siyaseti, fetih merkezli genişleme anlayışından toprak bütünlüğünü koruma ve denge kurma stratejisine yöneldi. Avrupa'da ittifaklar sık değişirken Osmanlı da diplomatik araçları daha yoğun kullanmaya başladı. Bu dönem, klasik savaş diplomasisinden modern büyükelçilik ve müzakere çizgisine geçişin hazırlık evresi oldu.

yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu'nun "Dünya Gücü" olma vasfını yitirip, Avrupalı devletler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanarak varlığını sürdürmeye çalıştığı bir "Hayatta Kalma Mücadelesi" asrıdır. Bu yüzyıl, Osmanlı diplomasisinde iki ana safhaya ayrılır: Kaybedilen yerleri geri alma ümidi (1700-1718) ve mevcut toprakları koruma politikası (1718-1792).

1. Rövanş Dönemi ve İlk Umut: Prut Savaşı (1711) Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) antlaşmalarıyla ilk kez büyük çaplı toprak kaybeden Osmanlı, bu yüzyıla "kaybedilenleri geri alma" hedefiyle girmiştir. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Savaşın Arka Planı: İsveç Kralı Demirbaş Şarl'ın Poltava Savaşı'nda Rus Çarı I. Petro'ya (Deli Petro) yenilerek Osmanlı topraklarına sığınması ve Rus ordusunun sınır ihlalleri. Gelişme: Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşatmıştır. Rusların teslim bayrağı çekmesi üzerine Prut Antlaşması imzalanmıştır. Prut Antlaşması Maddeleri: Azak Kalesi Osmanlı'ya geri verilecek (Rusya'nın Karadeniz'e inme kapısı kapandı). Rusya, İstanbul'da daimi elçi bulunduramayacak. Rusya, Lehistan'ın iç işlerine karışmayacak. Analiz: Bu zafer, Osmanlı'da "kaybedilen yerlerin geri alınabileceği" inancını doğurmuş ve devletin dış politikasını bu yönde radikalleştirmiştir.

2. Büyük Kırılma ve Savunma Stratejisi: Pasarofça Antlaşması (1718) Mora'nın Venedik'ten geri alınması üzerine Avusturya, Karlofça'nın garantörü sıfatıyla savaşa dahil olmuştur.

Süreç: Osmanlı ordusu Petervaradin'de ağır bir yenilgi almış; Belgrad, Sırbistan'ın kuzeyi ve Eflak'ın batısı kaybedilmiştir. Pasarofça Antlaşması Maddeleri: Belgrad, Banat ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya bırakıldı. Mora Yarımadası Osmanlı'da kaldı. Dalmaçya ve Bosna kıyıları Venedik'e verildi. Tarihi Önem: Osmanlı, kaybettiği yerleri geri alamayacağını anlamış ve savunma politikasına geçmiştir. Batı'nın teknik üstünlüğü kabul edilerek Lale Devri (1718-1730) başlatılmıştır.

3. Son Büyük Şahlanış: Belgrad Antlaşmaları (1739) Rusya ve Avusturya'nın ittifak yaparak Osmanlı'ya saldırdığı bu savaşta, I. Mahmud'un gerçekleştirdiği askeri ıslahatlar (Humbaracı Ahmed Paşa) etkisini göstermiştir. Gelişme: Osmanlı ordusu her iki devlete karşı da üstünlük sağlamış, Avusturya Belgrad'ı geri vermek zorunda kalmıştır. Belgrad Antlaşması Maddeleri: Belgrad Osmanlı'ya geri verildi. Rusya, Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulunduramayacak. Azak Kalesi yıkılmak şartıyla Rusya'da kalacak. Analitik Not: Bu, Osmanlı'nın 18. yüzyılda imzaladığı son karlı antlaşmadır. Karadeniz'in Türk Gölü olduğu son kez uluslararası bir metinde onaylanmıştır.

4. Çöküşün İlanı: Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) Rusya'nın sıcak denizlere inme idealinin (Grek Projesi) en büyük darbesidir. Çeşme Baskını (1770): Osmanlı donanması tarihte ikinci kez (Ruslar tarafından) yakılmıştır. Küçük Kaynarca Antlaşması Maddeleri: Kırım Bağımsız Oldu: Halkı tamamen Türk ve Müslüman olan bir toprak parçası ilk kez kaybedildi. (Dini bağlar için Halifelik makamı ilk kez siyasi bir koz olarak kullanıldı). Rusya, Karadeniz'de donanma bulundurma ve serbest ticaret yapma hakkı kazandı. Osmanlı tarihinde ilk kez savaş tazminatı ödedi. Rusya, Osmanlı'daki Ortodoksların koruyuculuğunu üstlenerek iç işlerimize müdahale hakkı elde etti.

5. Final ve Dağılma: Ziştovi (1791) ve Yaş Antlaşmaları (1792) Osmanlı'nın iki cephede (Rusya-Avusturya) savaştığı bu dönemde Fransız İhtilali (1789) dünya dengelerini değiştirmiştir. Ziştovi Antlaşması (1791): Fransız İhtilali'nin milliyetçilik etkisinden korkan Avusturya, savaştan çekilerek aldığı yerleri Osmanlı'ya geri verdi. (Osmanlı-Avusturya savaşları ebediyen sona erdi). Yaş Antlaşması (1792): Yalnız kalan Osmanlı, Rusya'ya karşı direnci kırılınca imzalandı. Madde: Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edildi. Önem: Osmanlı için "Gerileme" dönemi bitmiş, "Dağılma" dönemi başlamıştır. Devlet artık varlığını sürdürmek için Denge Politikası'na (büyük devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanma) kesin olarak yönelmiştir.

🏛️ TYT - AYT Analiz Kutusu: "Diplomatik Dönüşüm" Soru: Osmanlı Devleti 18. yüzyılda neden kalıcı elçilikler açmaya ve yabancı uzmanlar getirmeye başlamıştır? Cevap: Pasarofça Antlaşması ile Batı'nın teknik ve askeri üstünlüğü ilk kez idrak edilmiştir. Artık "cihan hakimiyeti" yerine, Avrupa diplomasisinde yer edinerek ve teknoloji transferi yaparak hayatta kalma amacı ön plana çıkmıştır.

Karşılaştırma

17. yüzyılda Osmanlı daha çok cephe baskısını yönetmeye odaklanırken, 18. yüzyılda diplomatik araçları sistemli kullanma ihtiyacı arttı. Böylece dış politika, yalnızca askeri sonuçlar üzerinden değil uluslararası denge hesapları üzerinden yürütüldü.

Görsel Kaynaklar