Uluslararası İlişkilerde Denge Stratejisi (1774-1914)

1774-1914 arası dönem, Osmanlı Devleti’nin dış politikasında çok önemli bir yön değişikliğinin yaşandığı dönemdir. Osmanlı Devleti artık klasik çağdaki gibi tek başına askerî üstünlüğüne güvenerek hareket edemiyordu. Buna karşılık Avrupa’da da hiçbir büyük devlet, diğer bir büyük devletin Osmanlı toprakları üzerinde aşırı güç kazanmasını istemiyordu. İşte Osmanlı Devleti bu yeni ortamda, büyük devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanarak varlığını sürdürmeye çalıştı. Bu siyasete denge politikası denir.

Bu konuyu doğru anlamak için tek tek antlaşmaları ezberlemek yetmez. Her gelişmenin şu dört soruyla birlikte düşünülmesi gerekir:

• Olay hangi padişah döneminde yaşandı?
• Olayın ortaya çıkma sebebi neydi?
• Hangi antlaşmaya veya diplomatik sonuca yol açtı?
• Bu gelişme Osmanlı’nın dış politikasında neden önemliydi?

Osmanlı bu dönemde bazen Rusya’ya karşı İngiltere ve Fransa’ya, bazen Fransa’ya karşı İngiltere ve Rusya’ya, XIX. yüzyılın sonlarında ise İngiltere, Fransa ve Rusya üçlüsüne karşı Almanya’ya yaklaşmıştır. Bu yüzden denge siyaseti sabit değil, şartlara göre değişen bir dış politika yöntemidir.

🟦 Not: Denge siyaseti, Osmanlı’nın güçlü olduğu dönemin değil; mevcut varlığını korumaya çalıştığı dönemin dış politika anlayışıdır.

I. Abdülhamid Dönemi (1774-1789)

I. Abdülhamid tahta çıktığında Osmanlı Devleti, 1768’de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı’nın ağır sonuçlarıyla karşı karşıyaydı. Yani padişah, dış politikada çok zor bir miras devraldı. Bu nedenle denge siyasetinin temelleri, onun döneminde atılmıştır.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

Küçük Kaynarca Antlaşması, III. Mustafa döneminde başlayan savaşın sonunda, I. Abdülhamid’in tahta çıktığı yıl imzalanmıştır. Bu antlaşmayı anlamadan denge siyasetini anlamak mümkün değildir.

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda yapılmıştır. Savaşın çıkmasında:

• Rusya’nın Karadeniz’e inmek istemesi
• Lehistan meselesinde Osmanlı-Rus rekabeti
• Rusya’nın Balkanlar ve Ortodokslar üzerindeki nüfuzunu artırmaya çalışması
• Osmanlı’nın Rus ilerleyişini durdurmak istemesi

etkili olmuştur.

Savaş Osmanlı açısından çok kötü geçti. Rusya karada ve denizde üstünlük sağladı.

Antlaşmanın başlıca sonuçları

• Kırım Hanlığı Osmanlı’dan koparıldı ve bağımsız kabul edildi.
• Rusya Karadeniz’de ticaret ve donanma açısından önemli haklar elde etti.
• Rusya, Osmanlı ülkesindeki Ortodokslar üzerinde koruyuculuk iddiası geliştirebileceği bir zemin kazandı.
• Osmanlı Devleti savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.

Önemi

• Osmanlı ilk kez büyük bir Müslüman toprağını fiilen kaybetme sürecine girdi.
• Rusya Osmanlı için en büyük tehdit hâline geldi.
• Karadeniz güvenliği ağır darbe aldı.
• Osmanlı’nın askerî üstünlük dönemi sona erdi; diplomatik denge arayışı başladı.

🟧 Uyarı: Küçük Kaynarca’nın en önemli yönü yalnızca toprak kaybı değildir. Asıl mesele, Rusya’nın Osmanlı iç işlerine karışabilecek diplomatik dayanak kazanmasıdır.

Aynalıkavak Tenkihnamesi (1779)

Küçük Kaynarca ile bağımsız görünen Kırım, aslında Rusya’nın yoğun baskısı altındaydı. Osmanlı Devleti Kırım’daki nüfuzunu tamamen kaybetmek istemediği için yeni bir diplomatik düzenleme aradı.

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

Kırım meselesinin Küçük Kaynarca sonrasında çözülememesi ve Rusya’nın Kırım üzerindeki etkisini giderek artırması nedeniyle yapıldı.

Sonuçları

• Osmanlı, Kırım üzerindeki etkisini korumaya çalıştı.
• Rusya ise Kırım’daki nüfuzunu fiilen sürdürdü.
• Taraflar geçici bir düzenleme yaptı ama mesele kapanmadı.

Önemi

Aynalıkavak Tenkihnamesi, Osmanlı’nın ilk kez büyük bir meselede savaştan çok diplomasiye başvurarak zaman kazanmaya çalıştığını gösterir.

Kırım’ın Rusya Tarafından İlhakı (1783)

Hangi olayın devamıdır?

Küçük Kaynarca ile bağımsız bırakılan Kırım’ın, Rusya tarafından doğrudan kendi topraklarına katılmasıdır. Yani Aynalıkavak’la çözülemeyen Kırım meselesinin fiilî sonucudur.

Önemi

• Osmanlı kuzeyde en önemli tampon bölgesini kaybetti.
• Rusya Karadeniz’de büyük stratejik üstünlük elde etti.
• Osmanlı için Boğazlar ve Balkanlar daha tehdit altında hâle geldi.
• Kırım Tatarları açısından siyasi ve toplumsal büyük kırılma yaşandı.

Bu gelişme Osmanlı’ya şunu açıkça gösterdi: Rusya’yı tek başına durdurmak çok zorlaşmıştı.

Osmanlı-Rusya ve Osmanlı-Avusturya Savaşları (1787-1792)

Kırım’ın ilhakı Osmanlı tarafından kabullenilemedi. Bu nedenle Osmanlı yeniden savaşa girdi. Rusya’nın yanında Avusturya da yer aldı.

Savaş neden çıktı?

• Kırım’ın ilhakının Osmanlı tarafından kabul edilmemesi
• Rusya’nın Balkanlar ve Karadeniz’de baskısını artırması
• Avusturya’nın Osmanlı topraklarından pay alma isteği

Bu savaşın devamı sırasında I. Abdülhamid öldü, yerine III. Selim geçti.

III. Selim Dönemi (1789-1807)

III. Selim, tahta geçtiğinde hem Avrupa’da Fransız İhtilali başlamak üzereydi hem de Osmanlı çok cepheli savaş içindeydi. Bu nedenle onun dönemi, hem askerî yenileşme hem dış politikada denge arayışı açısından çok kritiktir.

Ziştovi Antlaşması (1791)

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

1787’den beri süren Osmanlı-Avusturya Savaşı’nın sonunda yapıldı. Avusturya, Avrupa’daki gelişmeler nedeniyle savaşı sürdürmek istemedi; Osmanlı da iki büyük devlete aynı anda karşı koymakta zorlanıyordu.

Sonuçları

• Osmanlı ile Avusturya arasında savaş sona erdi.
• Osmanlı büyük yeni kayıplar yaşamadan Avusturya cephesini kapattı.

Önemi

• Osmanlı bir cepheyi kapatıp Rusya’ya yönelmek istedi.
• Çok cepheli savaşın sürdürülemeyeceği açık biçimde görüldü.
• Denge siyasetinin ilk açık mantığı burada görülür: önce bir rakibi diplomasiyle etkisizleştir, sonra asıl tehdide yönel.

Yaş Antlaşması (1792)

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı’nın sonunda imzalandı.

Sonuçları

• Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu resmen kabul edildi.
• Dinyester Nehri iki devlet arasında sınır oldu.

Önemi

• Kırım’ın kaybı hukuken kesinleşti.
• Osmanlı kuzeyde savunma çizgisine çekildi.
• Rusya’nın Karadeniz’deki üstünlüğü daha da güçlendi.

Fransız İhtilali (1789) ve Osmanlı’ya Etkileri

Fransız İhtilali doğrudan Osmanlı ile yapılmış bir savaş değildir; ancak dış politikanın seyrini kökten değiştiren olaylardan biridir.

Osmanlı açısından neden önemlidir?

• Milliyetçilik düşüncesi Osmanlı’daki gayrimüslim toplulukları etkilemeye başladı.
• Avrupa’da hanedan düzeni sarsıldı.
• İhtilal sonrası Avrupa diplomasisi daha karmaşık hâle geldi.
• Osmanlı, yalnızca toprak bütünlüğünü değil, çok uluslu yapısını da korumak zorunda kaldı.

Fransa’nın Mısır’ı İşgali (1798)

Hangi padişah döneminde?

III. Selim döneminde.

Neden oldu?

Napolyon Bonapart:

• İngiltere’nin Hindistan yolunu tehdit etmek
• Fransa’yı Doğu Akdeniz’de güçlü kılmak
• Osmanlı’nın zayıflığından yararlanmak

amacıyla Mısır’ı işgal etti.

Osmanlı ne yaptı?

Osmanlı Devleti bu krizde İngiltere ve Rusya ile yakınlaştı. Çünkü Fransa’yı tek başına Mısır’dan çıkaramayacağını gördü.

Önemi

• Osmanlı ilk kez büyük Avrupa devletlerini birbirine karşı daha bilinçli şekilde kullandı.
• Denge siyasetinin fiilî uygulamalarından biri ortaya çıktı.
• Mısır meselesi, Osmanlı topraklarının Avrupa rekabet alanına dönüştüğünü gösterdi.

El-Ariş Antlaşması ve Fransa’nın Mısır’dan Çekilmesi (1801)

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

Fransa’nın Mısır’ı işgali sonrası gelişen savaşın ardından, İngiltere’nin de baskısıyla Fransa bölgeden çekilmeyi kabul etti.

Önemi

• Osmanlı Mısır’ı geri aldı; ancak bunu tek başına değil, büyük güçlerin yardımıyla başarabildi.
• İngiltere’nin Osmanlı toprakları üzerindeki etkisi arttı.
• Mısır’ın stratejik önemi Avrupa için daha açık hâle geldi.

Sırp İsyanı (1804)

Neden çıktı?

• Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik fikri
• Yeniçerilerin bölgede baskı kurması
• Yerel yönetim sorunları
• Rusya’nın Slav-Ortodoks topluluklara destek vermesi

Sonuçları

• Osmanlı’da Balkan milliyetçiliği fiilen başladı.
• Sırplar zamanla özerklik elde etme yönünde ilerledi.
• Rusya’nın Balkan siyaseti güçlendi.

Önemi

Sırp İsyanı, Osmanlı için dış politika ile iç isyanların birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini gösterdi. Çünkü artık bir iç isyan, kolaylıkla büyük devletlerin müdahale alanına dönüşüyordu.

II. Mahmud Dönemi (1808-1839)

II. Mahmud dönemi, Osmanlı Devleti’nin hem içeride merkezî otoriteyi güçlendirmeye çalıştığı hem de dışarıda çok ağır krizlerle karşılaştığı bir dönemdir. Denge siyasetinin daha belirgin ve zorunlu hâle geldiği safha budur.

Bükreş Antlaşması (1812)

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

1806’dan beri süren Osmanlı-Rus Savaşı’nın sonunda imzalandı. Rusya, Napolyon tehlikesi nedeniyle Osmanlı ile geçici barış yapmak istedi.

Sonuçları

• Rusya Besarabya’yı aldı.
• Sırplara bazı ayrıcalıklar tanındı.

Önemi

• Osmanlı, Avrupa’daki büyük savaşlardan yararlanarak daha büyük kayıpları bir ölçüde sınırlandırdı.
• Balkan meselesi giderek uluslararası nitelik kazandı.

Viyana Kongresi (1815)

Bu kongre Osmanlı’nın doğrudan taraf olduğu bir antlaşma değildir; ancak Osmanlı dış politikası için çok önemlidir.

Neden önemlidir?

• Avrupa’da güç dengesi siyaseti sistemleşti.
• Büyük devletler “Osmanlı meselesi”ni ortak çıkar konusu olarak görmeye başladı.
• Şark Meselesi, yani Osmanlı topraklarının geleceği meselesi, Avrupa diplomasisinin kalıcı konularından biri hâline geldi.

Rum İsyanı (1821)

Neden çıktı?

• Milliyetçilik akımının yayılması
• Etniki Eterya gibi örgütlerin çalışmaları
• Avrupa’da antik Yunan hayranlığı ve Hristiyan dayanışması
• Osmanlı yönetimine karşı yerel tepkiler

Sonuçları

• İsyan Osmanlı için çok ciddi krize dönüştü.
• Osmanlı, Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’dan yardım istedi.
• Avrupa kamuoyu Rumlar lehine hareket etmeye başladı.

Önemi

Rum İsyanı, Osmanlı’nın yalnızca silahlı ayaklanmayla değil, Avrupa basını, kamuoyu ve diplomasisiyle de mücadele etmek zorunda kaldığını gösterdi.

Navarin Baskını (1827)

Hangi olayın sonucudur?

Rum İsyanı sırasında Osmanlı-Mısır donanmasının, İngiltere-Fransa-Rusya ortak donanması tarafından Navarin’de yakılmasıdır.

Önemi

• Osmanlı donanması ağır darbe aldı.
• Avrupa devletleri Osmanlı iç meselesine açık askerî müdahalede bulundu.
• Yunan bağımsızlığı süreci hızlandı.

Edirne Antlaşması (1829)

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

Navarin sonrası gelişen Osmanlı-Rus Savaşı’nın sonunda imzalandı.

Sonuçları

• Yunanistan’ın bağımsızlık süreci kesinleşti.
• Sırbistan, Eflak ve Boğdan’da Osmanlı aleyhine düzenlemeler yapıldı.
• Rusya Osmanlı karşısında önemli diplomatik üstünlük kazandı.

Önemi

• Osmanlı Balkanlarda çözülme sürecine girdi.
• Milliyetçilik hareketlerinin dış müdahale ile birleştiğinde ne kadar yıkıcı olabileceği görüldü.

Mehmet Ali Paşa Sorunu ve Kütahya Antlaşması (1833)

Rum İsyanı sırasında Osmanlı’ya yardım eden Mehmet Ali Paşa, bunun karşılığında Suriye gibi bazı yerleri istemişti. Talepleri karşılanmayınca merkezle çatışmaya girdi.

Neden çıktı?

• Mehmet Ali Paşa’nın Mısır’da çok güçlenmesi
• Modern ordu ve mali yapı kurarak yarı bağımsız güç odağı hâline gelmesi
• Suriye ve çevresini ele geçirmek istemesi

Sonuçları

• Osmanlı ordusu Mehmet Ali Paşa karşısında yenildi.
• Kütahya Antlaşması ile Mehmet Ali Paşa’ya bazı bölgeler verildi.

Önemi

• Osmanlı merkezi otoritesi ağır darbe aldı.
• Mısır meselesi artık yalnızca iç isyan değil, büyük devletlerin karıştığı uluslararası sorun hâline geldi.

Hünkar İskelesi Antlaşması (1833)

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

Mehmet Ali Paşa’ya karşı zor durumda kalan Osmanlı Devleti, Rusya’dan yardım istedi. Bu yardımın karşılığında Hünkar İskelesi Antlaşması yapıldı.

Önemi

• Osmanlı geçici olarak Rus desteği aldı.
• İngiltere ve Fransa, Osmanlı’nın Rus nüfuzuna girmesinden rahatsız oldu.
• Boğazlar meselesi uluslararası sorun hâline geldi.

🟧 Uyarı: Hünkar İskelesi, Osmanlı’nın bir büyük devlete aşırı yaklaşmasının diğer büyük devletleri nasıl harekete geçirdiğini gösteren çok tipik örnektir.

Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838)

Hangi olayın parçasıdır?

Mehmet Ali Paşa sorununda İngiltere’nin desteğini sağlama arayışı ile bağlantılıdır.

Sonuçları

• İngiliz tüccarlara geniş ayrıcalıklar tanındı.
• Osmanlı iç pazarı dış rekabete daha açık hâle geldi.
• Yerli üretim ve geleneksel ekonomik yapı olumsuz etkilendi.

Önemi

• Dış destek sağlamak için ekonomik taviz verilmiştir.
• Denge siyaseti ile ekonomik bağımlılık arasındaki ilişki belirginleşmiştir.

Abdülmecid Dönemi (1839-1861)

Abdülmecid dönemi, Osmanlı’nın Avrupa devletler sistemi içinde yer almaya çalıştığı ve bunu reformlarla desteklemeye yöneldiği dönemdir.

Tanzimat Fermanı (1839)

Bu belge doğrudan dış politika antlaşması değildir; ama dış politika ile çok yakından ilişkilidir.

Neden önemlidir?

• Osmanlı Devleti Avrupa’ya “hukuk devleti ve reform yapan devlet” görüntüsü vermek istedi.
• İç düzenlemeler yoluyla dış müdahaleyi azaltmayı amaçladı.
• Devlet-toplum ilişkisini yeniden düzenlerken dış meşruiyet de aradı.

Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841)

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

Hünkar İskelesi Antlaşması’nın Avrupa’da yarattığı kaygılar ve Mehmet Ali Paşa sorununun uluslararası kriz hâline gelmesi sonrası yapıldı.

Sonuçları

• Boğazlar bütün yabancı savaş gemilerine kapatıldı.
• Boğazlar rejimi uluslararası belge ile düzenlendi.

Önemi

• Boğazlar meselesi artık tamamen uluslararasılaştı.
• Osmanlı boğazlar konusunda tek başına karar veren devlet olmaktan uzaklaştı.
• Ancak aynı zamanda Rusya’nın boğazlar üzerindeki tek taraflı etkisi sınırlandı.

Kırım Savaşı (1853-1856)

Hangi padişah döneminde?

Abdülmecid döneminde.

Neden çıktı?

• Rusya’nın Osmanlı üzerindeki Ortodoks koruyuculuğu iddiasını genişletmek istemesi
• Boğazlar ve Balkanlar üzerindeki rekabet
• Kutsal yerler meselesinin siyasi krize dönüşmesi
• İngiltere ve Fransa’nın, Rusya’nın aşırı güçlenmesini istememesi

Osmanlı kimlerle birlikte savaştı?

• İngiltere
• Fransa
• daha sonra Piyemonte

Osmanlı, Rusya’ya karşı bu devletlerle ittifak yaptı.

Önemi

• Denge siyaseti Osmanlı lehine işledi.
• Osmanlı tek başına değil, büyük devletlerin desteğiyle Rusya’yı durdurabildi.
• Fakat savaşın maliyeti çok yüksek oldu; Osmanlı dış borçlanma sürecine girdi.

Paris Antlaşması (1856)

Hangi savaşın ardından yapıldı?

Kırım Savaşı’nın ardından.

Başlıca sonuçları

• Osmanlı Devleti Avrupa devletler hukukunun bir parçası sayıldı.
• Osmanlı’nın toprak bütünlüğü büyük devletlerin ortak garantisi altına alındı.
• Karadeniz tarafsızlaştırıldı; Rusya burada donanma ve tersane bulunduramayacaktı.

Önemi

• Osmanlı diplomatik açıdan önemli başarı elde etmiş gibi görünse de artık kendi gücüyle değil, Avrupa dengesi içinde korunmaya çalışılan devlet hâline gelmiştir.
• Denge siyasetinin en başarılı örneği sayılır; ama aynı zamanda bağımlılığı da artırır.

Islahat Fermanı (1856)

Paris Konferansı öncesinde ilan edilmiştir.

Neden önemlidir?

• Avrupa devletlerinin özellikle gayrimüslimler konusunda yaptığı baskıları azaltmak istiyordu.
• Osmanlı iç reformları artık dış politika baskılarıyla daha doğrudan bağlantılı hâle gelmişti.

Abdülaziz Dönemi (1861-1876)

Abdülaziz döneminde Osmanlı Devleti görünüşte hâlâ büyük güçler arasında yer almaya çalışsa da, mali zorluklar ve Balkanlar’daki sorunlar giderek ağırlaştı.

1871 Londra Konferansı

Hangi olayla ilgilidir?

Paris Antlaşması ile Rusya’ya getirilen Karadeniz sınırlamalarının kaldırılmasıyla ilgilidir.

Önemi

• Rusya yeniden güç kazanma imkânı buldu.
• Paris düzeni zayıfladı.
• Osmanlı, Avrupa garantilerine tam güvenemeyeceğini gördü.

Balkan Bunalımı’nın Başlaması

Bu dönemde özellikle Bosna-Hersek, Bulgaristan ve diğer Balkan bölgelerinde milliyetçi hareketler arttı.

Neden önemlidir?

• Osmanlı iç meseleleri büyük devletlerin müdahale alanına dönüştü.
• Rusya, Panslavizm politikasıyla Balkan Slavlarını destekledi.
• Avrupa kamuoyu Osmanlı aleyhine kullanılmaya başlandı.

II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909)

II. Abdülhamid dönemi, denge siyasetinin en yoğun ve en bilinçli uygulandığı dönemdir. Padişah, bir yandan devletin dağılmasını önlemeye, bir yandan büyük devletleri birbirine karşı kullanmaya çalıştı.

93 Harbi: Osmanlı-Rus Savaşı (1877-1878)

Neden çıktı?

• Balkan isyanlarının büyümesi
• Rusya’nın Panslavizm politikası
• Osmanlı’nın Balkanlardaki hakimiyetinin zayıflaması
• Avrupa devletlerinin Osmanlı üzerindeki baskısı

Sonuçları

• Osmanlı ağır yenilgi aldı.
• Rus ordusu İstanbul yakınlarına kadar ilerledi.
• Osmanlı büyük toprak kaybı tehlikesiyle karşı karşıya kaldı.

Ayastefanos Antlaşması (1878)

Hangi olaydan dolayı yapıldı?

93 Harbi sonunda Rusya ile imzalandı.

Sonuçları

• Büyük Bulgaristan kuruluyordu.
• Sırbistan, Karadağ ve Romanya genişliyordu.
• Rusya Balkanlar’da çok büyük nüfuz kazanıyordu.

Önemi

• Osmanlı açısından çok ağır şartlar içeriyordu.
• Ancak Rusya’nın aşırı güçlenmesi İngiltere ve Avusturya-Macaristan’ı rahatsız etti.
• Böylece denge siyaseti yeniden devreye girdi.

Berlin Antlaşması (1878)

Hangi olayın devamıdır?

Ayastefanos Antlaşması’nın diğer büyük devletler tarafından kabul edilmemesi üzerine Berlin Kongresi toplandı.

Sonuçları

• Büyük Bulgaristan küçültüldü.
• Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu.
• Bosna-Hersek Avusturya-Macaristan yönetimine bırakıldı.
• Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya verildi.
• İngiltere Kıbrıs üzerinde fiilî nüfuz kazandı.

Önemi

• Osmanlı’nın kayıplarını tamamen önlemedi; ama Ayastefanos’a göre daha ağır bir parçalanmayı engelledi.
• Denge siyaseti kısmen işe yaradı.
• Osmanlı toprakları büyük devletlerin pazarlık alanı hâline geldi.

🟦 Not: Berlin Antlaşması Osmanlı için bir zafer değildir. Ama Ayastefanos’a göre daha ağır sonuçları engellediği için denge siyasetinin kısmi başarısı olarak görülür.

Kıbrıs’ın İngiltere’ye Bırakılması (1878)

Hangi olayla bağlantılıdır?

Berlin Kongresi sürecinde İngiltere’nin desteğini sağlamak amacıyla.

Önemi

• İngiltere Doğu Akdeniz’de çok güçlü üs kazandı.
• Osmanlı diplomatik destek için stratejik taviz vermek zorunda kaldı.

Tunus’un Fransa Tarafından İşgali (1881)

Önemi

• Osmanlı Kuzey Afrika’daki fiilî hakimiyetini daha da kaybetti.
• Fransa, Osmanlı topraklarından pay almaya yöneldi.
• Şark Meselesi yalnızca Balkanlardan ibaret olmaktan çıktı.

Düyun-u Umumiye İdaresi (1881)

Bu doğrudan savaş değildir; ama uluslararası ilişkilerde çok önemlidir.

Neden ortaya çıktı?

Osmanlı Devleti artan dış borçlarını ödeyemeyince Avrupalı alacaklı devletler mali denetim sistemi kurdu.

Önemi

• Osmanlı mali egemenliği büyük ölçüde sınırlandı.
• Avrupa devletleri ekonomik yoldan Osmanlı üzerinde nüfuz kazandı.
• Dış politika ile mali bağımlılık iç içe geçti.

Mısır’ın İngiltere Tarafından İşgali (1882)

Hangi olaydan dolayı oldu?

Mısır’daki iç karışıklıklar ve İngiltere’nin Süveyş Kanalı’nı güvence altına alma isteği sonucunda.

Önemi

• Osmanlı, en önemli eyaletlerinden biri üzerinde fiilî hakimiyetini kaybetti.
• İngiltere Hindistan yolu üzerinde büyük stratejik avantaj kazandı.
• Osmanlı’nın Doğu Akdeniz ve Arap coğrafyasındaki etkisi zayıfladı.

Almanya ile Yakınlaşma

Neden başladı?

• İngiltere ve Fransa’ya duyulan güven azaldı.
• Rusya tehdidi devam ediyordu.
• Almanya askerî ve teknik destek sağlayabilecek yeni ortak olarak öne çıkıyordu.

Önemi

• Alman askerî heyetleri Osmanlı ordusunda etkili oldu.
• Bağdat Demiryolu gibi projelerle Alman nüfuzu arttı.
• Osmanlı dış politikasında yeni denge arayışı başladı.

V. Mehmed Reşad Dönemi (1909-1918) — 1914’e Kadar Olan Kısım

Kullanılan konu başlığı 1914’e kadar geldiği için burada I. Dünya Savaşı’nın başlangıcına kadarki gelişmeler öne çıkar.

Trablusgarp Savaşı (1911-1912)

Neden çıktı?

İtalya sömürgecilik yarışında geri kalmıştı ve Kuzey Afrika’da pay almak istiyordu. Trablusgarp Osmanlı’nın denizaşırı son önemli topraklarından biriydi.

Sonuçları

• Osmanlı deniz yoluyla bölgeyi savunmakta zorlandı.
• Yerel direniş örgütlendi; bazı Osmanlı subayları bölgede etkili oldu.
• Sonunda Osmanlı bölgeyi kaybetti.

Önemi

• Osmanlı’nın denizaşırı topraklarını koruma kapasitesinin çok azaldığı görüldü.
• İtalya yeni sömürgeci güç olarak Osmanlı topraklarından pay aldı.

Balkan Savaşları (1912-1913)

Neden çıktı?

• Balkan devletlerinin Osmanlı’ya karşı birleşmesi
• Osmanlı’nın Trablusgarp Savaşı ile meşgul olması
• Milliyetçilik akımının Balkanlar’da çok güçlenmesi
• Büyük devletlerin Balkan dengelerini kendi çıkarlarına göre yönlendirmesi

Sonuçları

• Osmanlı Balkanlardaki topraklarının çok büyük bölümünü kaybetti.
• Milyonlarca insan göç etmek zorunda kaldı.
• Osmanlı’nın Avrupa’daki varlığı çok daraldı.
• Edirne kısa süreli kaybedilip sonra geri alındı.

Önemi

• Denge siyasetinin en ağır sınavlarından biridir.
• Büyük devlet dengesi her zaman Osmanlı lehine işlemediğinde devlet çok ağır kayıplar yaşayabiliyordu.
• Balkanlar’daki Osmanlı dönemi fiilen sona yaklaşmıştır.

1914’e Gelirken Osmanlı ve Bloklaşma

Avrupa’da İngiltere, Fransa ve Rusya bir blok; Almanya ve Avusturya-Macaristan diğer blok hâline gelmişti. Osmanlı Devleti bu ortamda:

• İngiltere’den beklediği desteği bulamıyordu
• Rusya’yı en büyük tehdit olarak görüyordu
• Almanya’yı askerî ve siyasi destek sağlayabilecek güç olarak değerlendiriyordu

Bu yüzden denge siyaseti 1914’e gelindiğinde Almanya’ya daha fazla yaklaşma şeklinde sonuç verdi.

Uluslararası İlişkilerde Denge Stratejisinin Genel Özellikleri

1774-1914 arasında Osmanlı denge siyasetinin temel özellikleri şunlardır:

• Osmanlı tek başına büyük güçlerle baş edemediği için diplomasiye daha fazla yöneldi.
• En büyük tehdit çoğu zaman Rusya olduğu için ona karşı İngiltere ve Fransa’nın desteği arandı.
• Bir devlete fazla yaklaşmak, diğer devletleri devreye soktu.
• Boğazlar, Balkanlar, Mısır ve Doğu Akdeniz sürekli uluslararası kriz alanları oldu.
• İç reformlar bile dış politikanın etkisi altında şekillendi.
• Ekonomik bağımlılık, dış politikayı belirleyen temel unsurlardan biri hâline geldi.

AYT Açısından Özellikle Bilinmesi Gereken Kritik Bağlantılar

Bu konuda asıl önemli olan, olay-antlaşma-padişah bağlantısını kurmaktır:

• I. Abdülhamid → Küçük Kaynarca, Aynalıkavak, Kırım’ın ilhakı
• III. Selim → Ziştovi, Yaş, Fransız İhtilali, Mısır’ın işgali
• II. Mahmud → Sırp İsyanı, Rum İsyanı, Navarin, Edirne, Mehmet Ali Paşa, Hünkar İskelesi
• Abdülmecid → Tanzimat, Londra Boğazlar Sözleşmesi, Kırım Savaşı, Paris
• Abdülaziz → Paris düzeninin zayıflaması, Balkan bunalımının derinleşmesi
• II. Abdülhamid → 93 Harbi, Ayastefanos, Berlin, Kıbrıs, Düyun-u Umumiye, Tunus, Mısır, Almanya ile yakınlaşma
• V. Mehmed Reşad → Trablusgarp, Balkan Savaşları, 1914 öncesi bloklaşma

🟧 Uyarı: Bu konu ezberlenirken sadece antlaşmaların maddelerine bakmak yetersiz olur. Sınavda asıl farkı yaratan şey, hangi olayın hangi antlaşmaya yol açtığını ve Osmanlı’yı hangi denge arayışına ittiğini bilmektir.

Genel Değerlendirme

Uluslararası ilişkilerde denge stratejisi, Osmanlı Devleti’nin zayıflayan askerî gücünü diplomasiyle telafi etmeye çalıştığı uzun bir dönemin adıdır. Devlet bazen büyük güçler arasındaki rekabetten yararlanarak ayakta kalmış, bazen de aynı rekabet yüzünden yeni tavizler vermek zorunda kalmıştır. Bu politika Osmanlı’nın yaklaşık bir buçuk asır daha varlığını sürdürmesinde etkili olmuştur; fakat kalıcı çözüm üretememiştir. Çünkü dış dengeler ne kadar ustaca kullanılırsa kullanılsın, içerideki askerî, ekonomik ve idarî zayıflık devam ettikçe Osmanlı’nın kırılganlığı artmıştır.