Kurtuluş Savaşı ve Antlaşmalar

Kurtuluş Savaşı, Türk milletinin işgallere karşı bağımsızlık mücadelesidir. Bu savaş sadece cephede yürütülen bir askerî mücadele değildir. Aynı zamanda diplomasi, siyaset, halk direnişi ve millî egemenlik mücadelesidir. Bu nedenle Kurtuluş Savaşı’nı anlamak için hem cepheleri hem de bu cephelerin sonunda yapılan antlaşmaları birlikte değerlendirmek gerekir.

Kurtuluş Savaşı’nda TBMM Hükûmeti üç temel cephede mücadele etmiştir:

Doğu Cephesi
Güney Cephesi
Batı Cephesi

Asıl belirleyici ve savaşın kaderini değiştiren cephe Batı Cephesi olmuştur. Ancak doğu ve güneyde elde edilen başarılar da TBMM’nin elini güçlendirmiştir.

Doğu Cephesi

Doğu Cephesi, TBMM’nin ilk askerî başarısını kazandığı cephedir.

Neden açıldı?

Ermenilerin Doğu Anadolu’da toprak taleplerinde bulunması
İtilaf Devletleri’nin Doğu Anadolu’da Ermeni devleti kurma düşüncesi
Mondros sonrası bölgede siyasi boşluk oluşması

Gelişmeler

TBMM kuvvetleri Kazım Karabekir Paşa komutasında harekete geçti. Ermeni kuvvetleri kısa sürede etkisiz hâle getirildi.

Sonuç

Gümrü Antlaşması imzalandı (3 Aralık 1920).

Gümrü Antlaşması’nın Önemi

TBMM’nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır.
Ermenistan TBMM’yi ve Misak-ı Millî’yi fiilen tanımıştır.
Doğu Cephesi kapanmıştır.
TBMM Batı Cephesi’ne daha rahat yoğunlaşabilmiştir.

🟦 Not: Gümrü Antlaşması’nın en önemli yönü, TBMM’nin ilk diplomatik başarısı olmasıdır.

Güney Cephesi

Güney Cephesi’nde düşman daha çok Fransızlar ve onların desteklediği Ermeni birlikleridir.

Neden açıldı?

Fransa’nın Güney Anadolu’yu işgal etmesi
İtilaf Devletleri’nin paylaşım planları
Bölge halkının işgallere direnmesi

Özelliği

Bu cephede savaş daha çok halk direnişi biçiminde gelişmiştir. Maraş, Antep ve Urfa halkı büyük mücadele vermiştir.

Sonuç

Fransa, Sakarya Zaferi’nden sonra Ankara Hükûmeti ile anlaşma yoluna gitmiştir.

Ankara Antlaşması imzalanmıştır (20 Ekim 1921).

Ankara Antlaşması’nın Önemi

Fransa TBMM’yi resmen tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuştur.
Güney Cephesi kapanmıştır.
Hatay dışında bugünkü Suriye sınırının temeli atılmıştır.
TBMM’nin uluslararası saygınlığı artmıştır.

🟧 Uyarı: Güney Cephesi’nde halk direnişi ön plandadır. Bu yönüyle Batı Cephesi’nden ayrılır.

Batı Cephesi

Kurtuluş Savaşı’nın kaderini belirleyen cephedir. Yunanistan, İtilaf Devletleri adına Anadolu’da en etkin saldırıyı yapan güç olmuştur.

Neden açıldı?

Yunanistan’ın İzmir’den başlayarak Anadolu’yu işgal etmesi
Megali İdea düşüncesi
İtilaf Devletleri’nin Yunanistan’ı desteklemesi

I. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921)

Düzenli ordunun Batı Cephesi’ndeki ilk büyük başarısıdır.

Sonuçları

Yunan ilerleyişi durduruldu.
TBMM’nin otoritesi güçlendi.
Düzenli orduya güven arttı.
Londra Konferansı toplandı.
Sovyet Rusya ile ilişkiler gelişti.

Londra Konferansı (1921)

Neden toplandı?

I. İnönü Zaferi sonrası İtilaf Devletleri TBMM’yi dikkate almak zorunda kaldı.

Önemi

TBMM ilk kez uluslararası konferansa çağrıldı.
Sevr’i kabul ettirme amacı taşısa da TBMM Misak-ı Millî’den taviz vermedi.
TBMM diplomatik meşruiyet kazandı.

Moskova Antlaşması (16 Mart 1921)

Neden yapıldı?

I. İnönü sonrası TBMM’nin güç kazanması ve Sovyet Rusya’nın Ankara Hükûmeti’ni desteklemek istemesi.

Önemi

Sovyet Rusya TBMM’yi tanıdı.
Doğu sınırı güvence altına alındı.
Taraflar kapitülasyonları tanımadıklarını açıkladı.
Batılı devletlere karşı ortak denge kuruldu.

II. İnönü Savaşı (23 Mart - 1 Nisan 1921)

Yunan kuvvetleri tekrar saldırıya geçti; ancak yine başarılı olamadı.

Sonuçları

Düzenli ordunun başarısı perçinlendi.
TBMM’nin halk üzerindeki güveni arttı.
Mustafa Kemal’in “Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz.” sözü bu zaferin moral yönünü gösterir.

Kütahya-Eskişehir Savaşları (Temmuz 1921)

Bu muharebelerde Türk ordusu geri çekilmek zorunda kaldı.

Sonuçları

Türk ordusu Sakarya’nın doğusuna çekildi.
Mecliste büyük tartışmalar yaşandı.
Mustafa Kemal’e Başkomutanlık yetkisi verildi.

Önemi

Bu yenilgi, mücadelenin bittiği anlamına gelmez. Tam tersine, Sakarya öncesinde son büyük hazırlık dönemini başlatmıştır.

Tekâlif-i Milliye Emirleri

Mustafa Kemal’e Başkomutanlık verildikten sonra savaşın ihtiyaçlarını karşılamak için yayımlandı.

Önemi

Halkın elindeki kaynaklar savaş için seferber edildi.
Millî Mücadele topyekûn savaşa dönüştü.
Cephe gerisi ile cephe hattı birleştirildi.

Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921)

Kurtuluş Savaşı’nın en kritik dönüm noktalarından biridir.

Önemi neden büyüktür?

Yunan ordusunun taarruz gücü kırılmıştır.
Savunmadan taarruza geçiş süreci başlamıştır.
“Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır” anlayışı uygulanmıştır.
Mustafa Kemal’e mareşallik ve gazilik unvanı verilmiştir.

Sonuçları

Fransa ile Ankara Antlaşması yapılmıştır.
İtilaf Devletleri TBMM’yi daha ciddiye almak zorunda kalmıştır.
Sovyet cumhuriyetleri ile Kars Antlaşması imzalanmıştır.

Kars Antlaşması (13 Ekim 1921)

Neden yapıldı?

Moskova Antlaşması sonrası Kafkas cumhuriyetleriyle sınırı netleştirmek amacıyla.

Önemi

Doğu sınırı kesinleşti.
TBMM’nin doğudaki diplomatik başarısı tamamlandı.

Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26-30 Ağustos 1922)

Türk ordusu hazırlıklarını tamamladıktan sonra taarruza geçti. 30 Ağustos’ta kazanılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi Yunan ordusunu kesin yenilgiye uğrattı.

Sonuçları

Yunan ordusu büyük ölçüde imha edildi.
İşgal kuvvetleri Anadolu’dan atıldı.
9 Eylül 1922’de İzmir kurtarıldı.
Askerî mücadele fiilen kazanıldı.

Önemi

Büyük Taarruz, Kurtuluş Savaşı’nın askerî safhasını kesin sonuca ulaştırmıştır.

🟦 Not: Sakarya savunmadan çıkışı, Büyük Taarruz ise kesin zaferi temsil eder.

Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)

Neden yapıldı?

Büyük Taarruz sonrası Yunanistan yenilmişti. Ancak Doğu Trakya ve İstanbul meselesi henüz diplomasi yoluyla çözülmeliydi.

Sonuçları

Doğu Trakya savaş yapılmadan geri alındı.
Yunan kuvvetleri bölgeden çekilmeyi kabul etti.
İstanbul ve Boğazlar konusu barış görüşmelerine bırakıldı.

Önemi

Kurtuluş Savaşı’nın silahlı safhası sona erdi.
Diplomatik zafer süreci başladı.
TBMM uluslararası alanda fiilî başarıyı diplomatik başarıya dönüştürme aşamasına geçti.

Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

Neden bu aşamada kaldırıldı?

Lozan Konferansı’na hem İstanbul Hükûmeti’nin hem TBMM’nin çağrılma ihtimali vardı. Bu ikiliği ortadan kaldırmak gerekiyordu.

Önemi

Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
Egemenlik tek merkezde, TBMM’de toplandı.
Barış görüşmelerine Ankara Hükûmeti tek temsilci olarak katıldı.

Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)

Kurtuluş Savaşı’nın diplomatik zaferidir.

Hangi olayın sonucudur?

Büyük Taarruz ile kazanılan askerî zafer
Mudanya ile silahlı mücadelenin bitmesi
Saltanatın kaldırılması ile temsil meselesinin çözülmesi

Başlıca Konular

Sınırlar
Kapitülasyonlar
Boğazlar
Azınlıklar
Osmanlı borçları
Yabancı okullar
Nüfus mübadelesi

Sonuçları

Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı.
Sevr kesin olarak geçersiz hâle geldi.
Kapitülasyonlar kaldırıldı.
Misak-ı Millî’nin büyük bölümü gerçekleştirildi.
Yeni Türk Devleti’nin uluslararası meşruiyeti sağlandı.

Önemi

Lozan, sadece bir barış antlaşması değildir. Türk milletinin bağımsız ve egemen devlet kurma hakkının dünya tarafından kabul edilmesidir.

🟧 Uyarı: Gümrü, Moskova, Kars, Ankara, Mudanya ve Lozan; Kurtuluş Savaşı’nın askerî ve diplomatik başarısını adım adım tamamlayan antlaşmalardır.

Kurtuluş Savaşı’nda Antlaşmaların Kronolojik ve Anlamsal Önemi

Gümrü Antlaşması

İlk uluslararası başarı
Doğu Cephesi kapandı

Moskova Antlaşması

Sovyet desteği sağlandı
Batı’ya karşı denge kuruldu

Kars Antlaşması

Doğu sınırı kesinleşti

Ankara Antlaşması

Fransa TBMM’yi tanıdı
Güney Cephesi kapandı

Mudanya Ateşkesi

Silahlı mücadele sona erdi
Doğu Trakya savaşsız alındı

Lozan Antlaşması

Tam bağımsızlık uluslararası düzeyde kabul edildi

Genel Değerlendirme

Kurtuluş Savaşı, Türk milletinin işgal altındaki bir ülkede sadece askerî mücadele vererek değil, aynı zamanda yeni bir siyasal düzen kurarak bağımsızlığını kazanmasının örneğidir. Bu süreçte TBMM hem savaş yönetmiş hem iç isyanlarla uğraşmış hem de dış dünyaya meşruiyetini kabul ettirmiştir. Cephelerde kazanılan zaferler, antlaşmalarla kalıcı hâle getirilmiş; böylece Millî Mücadele yeni Türk devletinin kuruluşuyla sonuçlanmıştır.