Millî Mücadele ve TBMM Dönemi

Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra Osmanlı Devleti fiilen parçalanma sürecine girmişti. İstanbul Hükûmeti işgallere karşı etkili politika geliştiremiyor, padişah ve çevresi daha çok teslimiyetçi çizgide hareket ediyordu. Bu ortamda Türk milletinin bağımsızlığını yine milletin kendi iradesiyle koruması gerektiği düşüncesi güç kazandı. Millî Mücadele işte bu tarihî şartlar içinde doğdu.

Bu sürecin en dikkat çekici yönü, mücadelenin bir anda ve tek merkezden başlamamış olmasıdır. Önce yerel direnişler ve cemiyetler ortaya çıkmış, ardından Mustafa Kemal’in önderliğinde bu dağınık güçler ortak hedef etrafında birleştirilmiş, en sonunda da Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açılarak millî egemenliğe dayalı yeni bir siyasal merkez oluşturulmuştur.

Mustafa Kemal’in Samsun’a Çıkışı (19 Mayıs 1919)

Hangi ortamda gerçekleşti?

• Mondros sonrası işgaller başlamıştı.
• Karadeniz bölgesinde asayiş sorunları vardı.
• İtilaf Devletleri Osmanlı Hükûmeti üzerinde baskı kuruyordu.
• İzmir’in işgali Türk kamuoyunu derinden sarsmıştı.

Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a gönderildi. Resmî görev görünüşte asayişi sağlamak olsa da o, bu görevi Millî Mücadele’yi başlatacak bir fırsat olarak değerlendirdi.

Önemi

• Millî Mücadele’nin fiilî başlangıcıdır.
• Mustafa Kemal, İstanbul’dan bağımsız hareket etmeye başlamıştır.
• Ulusal direnişi örgütleme süreci başlamıştır.

Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919)

Samsun’dan sonra Havza’ya geçen Mustafa Kemal ilk ciddi siyasî adımını burada attı.

İçeriği

• İşgaller protesto edilecekti.
• Mitingler düzenlenecekti.
• Millî tepki örgütlenecekti.

Önemi

• İşgallere karşı ilk ulusal tepki örgütlenmiştir.
• Mustafa Kemal halkı ve resmî makamları direnişe yönlendirmiştir.
• İstanbul Hükûmeti Mustafa Kemal’den rahatsız olmaya başlamıştır.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)

Millî Mücadele’nin fikir ve yöntem bakımından en önemli belgelerinden biridir.

Neden yayımlandı?

• İşgaller yayılıyordu.
• İstanbul Hükûmeti görevini yerine getiremiyordu.
• Millî direnişin tek merkezden örgütlenmesi gerekiyordu.

Temel maddeleri

• Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.
• İstanbul Hükûmeti sorumluluğunu yerine getirememektedir.
• Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.
• Sivas’ta millî bir kongre toplanacaktır.

Önemi

• Millî Mücadele’nin gerekçesi, yöntemi ve amacı belirtilmiştir.
• İlk kez millet iradesine dayalı çözüm açıkça ortaya konmuştur.
• Mustafa Kemal resmî görev sınırlarını aşarak millî liderlik rolüne geçmiştir.

🟦 Not: Amasya Genelgesi, Millî Mücadele’nin “ihtilal bildirisi” niteliğinde kabul edilir.

Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919)

Başlangıçta doğu illerini ilgilendiren bölgesel kongre olarak toplanmış; ancak aldığı kararlarla millî nitelik kazanmıştır.

Toplanma nedenleri

• Doğu Anadolu’da Ermeni devleti kurulma tehlikesi
• Bölgedeki işgal ve parçalanma korkusu
• Millî direnişin örgütlenme ihtiyacı

Alınan başlıca kararlar

• Vatan bir bütündür, parçalanamaz.
• Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez.
• İstanbul Hükûmeti görevini yapamazsa geçici bir hükümet kurulacaktır.
• Manda ve himaye kabul edilemez.
• Millî iradeyi hâkim kılmak esastır.

Önemi

• Bölgesel kongre olmasına rağmen ulusal kararlar alındı.
• Mustafa Kemal başkan seçilerek liderliğini güçlendirdi.
• Millî devlet fikrinin temelleri daha belirginleşti.
• Manda ve himaye ilk kez kesin biçimde reddedildi.

Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919)

Sivas Kongresi, Millî Mücadele’yi ülke geneline yayan en önemli kongredir.

Neden önemlidir?

• Bütün direniş cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi.
• Mücadele tek merkezden yönetilmeye başlandı.
• Temsil Heyeti güçlendi.
• Manda ve himaye konusu kesin biçimde reddedildi.

Sonuçları

• Dağınık direniş hareketleri merkezileştirildi.
• Mustafa Kemal ve Temsil Heyeti’nin otoritesi arttı.
• Ulusal mücadele artık yerel olmaktan çıktı.

Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919)

Temsil Heyeti ile İstanbul Hükûmeti arasında yapıldı.

Amaç

• İstanbul Hükûmeti’ne millî teşkilatın gücünü kabul ettirmek
• Meclis-i Mebusan’ın toplanmasını sağlamak

Önemi

• İstanbul Hükûmeti, Temsil Heyeti’ni fiilen tanımış oldu.
• Seçimlerin yapılması ve meclisin toplanması kararlaştırıldı.
• Millî Mücadele siyasî meşruiyet kazandı.

Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (1920)

Seçimler sonucunda meclis İstanbul’da toplandı. Meclis, 28 Ocak 1920’de Misak-ı Millî kararlarını kabul etti.

Misak-ı Millî’nin temel ilkeleri

• Türk ve Müslüman çoğunluğun bulunduğu yerler ayrılmaz bütündür.
• Kars, Ardahan, Batum ve Batı Trakya’da halk oylaması yapılabilir.
• İstanbul ve Marmara’nın güvenliği sağlanırsa boğazlar dünya ticaretine açılabilir.
• Azınlıklara verilecek haklar, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilecek haklar ile dengeli olacaktır.
• Tam bağımsızlık esastır.

Önemi

• Millî Mücadele’nin siyasi programı ortaya konmuştur.
• Millî sınır anlayışı belirlenmiştir.
• İtilaf Devletleri bu kararlardan rahatsız olmuş ve İstanbul’u resmen işgal etmiştir.

İstanbul’un Resmen İşgali (16 Mart 1920)

Misak-ı Millî’nin kabulü üzerine İtilaf Devletleri İstanbul’u resmen işgal etti.

Sonuçları

• Mebusan Meclisi dağıtıldı.
• Millî Mücadele yanlısı milletvekilleri tutuklandı.
• Ankara’da yeni bir meclis açılması zorunlu hâle geldi.

Önemi

• Osmanlı yönetim merkezinin bağımsız hareket edemeyeceği açıkça görüldü.
• Millî iradeye dayalı yeni bir merkez oluşturma ihtiyacı kesinleşti.

TBMM’nin Açılması (23 Nisan 1920)

Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı.

Neden Ankara?

• Anadolu’nun güvenli iç kesiminde bulunuyordu.
• Ulaşım ve haberleşme bakımından elverişliydi.
• Temsil Heyeti burada etkiliydi.

TBMM’nin Özellikleri

• Egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir anlayışı benimsendi.
• Meclis hem yasama hem yürütme yetkisini üstlendi.
• Hükûmet kurma yetkisi doğrudan meclise ait oldu.
• Meclis Başkanı hükûmetin de başı sayıldı.

Önemi

• Millî egemenlik esasına dayalı yeni bir yönetim merkezi doğdu.
• Osmanlı’dan farklı, millet iradesine dayanan yeni siyasal düzen kuruldu.
• Millî Mücadele artık kurumsal bir devlet çatısı altında yürütülmeye başladı.

🟧 Uyarı: TBMM’nin açılması, sadece yeni bir meclisin toplanması değildir. Bu olay, egemenlik anlayışında köklü bir değişimin başlangıcıdır.

TBMM’ye Karşı Ayaklanmalar

TBMM açıldıktan sonra hem içte hem dışta önemli sorunlarla karşılaştı. İç isyanlar bunların başında gelir.

İsyanların başlıca nedenleri

• İstanbul Hükûmeti’nin Ankara’ya karşı tavrı
• Padişah ve halife adına propaganda yapılması
• Düzenli orduya geçişe tepki
• Yerel çıkar çatışmaları
• İtilaf Devletleri’nin kışkırtmaları

Sonuçları

• Millî Mücadele’nin gücü bir süre iç güvenliğe harcandı.
• TBMM otorite kurmak zorunda kaldı.
• İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı.

Önemi

Bu isyanlar, Millî Mücadele’nin sadece dış düşmanlara karşı değil, içeride de meşruiyet ve otorite kurma mücadelesi verdiğini gösterir.

Kuvâ-yı Milliye’den Düzenli Orduya Geçiş

Başlangıçta yerel direniş birlikleri olan Kuvâ-yı Milliye, işgallere karşı önemli görev yaptı. Ancak savaşın düzenli ordu ile kazanılabileceği zamanla anlaşıldı.

Kuvâ-yı Milliye’nin yararları

• İşgallere karşı ilk direnişi başlattı
• Halkın moralini yükseltti
• Millî bilinci canlı tuttu

Yetersiz kaldığı yönler

• Disiplinli ve merkezî değildi
• Ortak komuta eksikti
• Düzenli ordu karşısında uzun süre dayanamazdı

Sonuç

TBMM düzenli ordu kurma yoluna gitti. Bu süreçte Çerkez Ethem olayı gibi sorunlar da yaşandı.

Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)

İtilaf Devletleri Osmanlı Devleti’ne Sevr Antlaşması’nı imzalattı.

İçeriği

• Anadolu’nun büyük kısmı paylaşılacaktı.
• Doğu’da Ermeni ve Kürt devletleri öngörülüyordu.
• Boğazlar uluslararası komisyona bırakılıyordu.
• Osmanlı ordusu çok küçültülüyordu.
• Kapitülasyonlar genişletiliyordu.

Önemi

• Osmanlı Devleti’ni fiilen yok etmeyi amaçlayan bir antlaşmadır.
• Türk milleti tarafından kabul edilmemiştir.
• TBMM’nin meşruiyetini güçlendirmiştir.
• Millî Mücadele’yi daha da zorunlu hâle getirmiştir.